Economist –  `Οταν ο Sir Mark Sykes και ο François Georges-Picot χάραξαν εν πλήρη μυστικότητα τις δικές τους γραμμές στο χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου, το Μάιο του 1916, στην κορύφωση του πρώτου παγκόσμιου πολέμου, πολύ δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν το χαοτικό κλίμα που θα δημιουργείτο έκτοτε δια μέσου των χρόνων: ένας αιώνας αυτοκρατορικής προδοσίας και αραβικής δυσαρέσκειας, αστάθειας και πραξικοπημάτων, πόλεμοι, μετατοπίσεις πληθυσμών, καταχή και αποτυχία ειρήνης στην Παλαιστίνη. Και παντού, μα παντού καταπίεση, εξτρεμισμός και τρομοκρατία.

arton1087

Την περίοδο της μεγάλης ευφορίας των εξεγέρσεων του 2011 (Αραβική `Ανοιξη) όταν ο ένας μετά τον άλλον άραβες δικτάτορες και αυταρχικοί ηγέτες ανατρέπονταν από το λαό και κυρίως από τα κινήματα των νεολαιών, πολλοί θεώρησαν ότι επιτέλους ο αραβικός κόσμος θα στρεφόταν προς τη δημοκρατία. Συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Υπό την ηγεσία του Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι, η Αίγυπτος πήγε πολύ πίσω. Οι συνθήκες χειροτέρεψαν συγκρινόμενες με τον τρόπο ζωής επί Χόσνι Μουμπάρακ. Κράτη, όπως το Ιράκ, η Συρία, η Λιβύη και η Υεμένη διαλύθηκαν, αντιμετωπίζοντας συγκλονιστικές εσωτερικές εξεγέρσεις που δεν οδηγούσαν ούτε καν σε υπόνοια δημοκρατίας, αλλά σε έναν εντελώς άγριο και απροκάλυπτο αυταρχισμό. Ο εμφύλιος πόλεμος εγκαταστάσθηκε για τα καλά σε αυτές τις χώρες και οι φυλετικές διαφορές έγιναν εντονότερες εξαιτίας της συνεχούς διαπάλης ανάμεσα στο Ιράν και τη Σαουδική Αραβία.  Το ισλαμικό χαλιφάτο του ISIS, μια γκροτέσκο εκδοχή των σουνιτών του Ιράκ που μετά το τέλος του πολέμου είχαν βρεθεί εκτός του παιγνιδιού εξουσίας, άρχισε να επεκτείνεται σε άλλα τμήματα του αραβικού κόσμου

 Η εικόνα είναι ζοφερή ούτως ή άλλως, αλλά θα μπορούσε να γίνει πολύ χειρότερη. Αν ο εμφύλιος του Λιβάνου μεταξύ 1975-1990 έσπασε κάθε ρεκόρ, ο εμφύλιος της Συρίας, έχοντας ήδη κλείσει μια πενταετία βαρβαρότητας φαίνεται να έχει πολύ δρόμο να διανύσει ακόμη. Βεβαίως κι άλλες περιοχές μπορεί να περιπέσουν σε πάσης φύσεως βαρβαρότητες. Η Αλγερία αντιμετωπίζει κρίση ηγεσίας. Η εξέγερση στο Σινά μπορεί να επεκταθεί στην Αίγυπτο. Το χάος απειλεί να πνίξει την Ιορδανία.Το Ισραήλ μπορεί να εμπλακεί σε συγκρούσεις στα σύνορά του. Οι χαμηλές τιμές πετρελαίου αποσταθεροποιούν τις χώρες του Περσικού Κόλπου. Και η διαπάλη ανάμεσα το Ιράν και τη  Σαουδική Αραβία ίσως αλλάξουν τη φορά των πραγμάτων και προκαλέσουν νέα πολύ δυσάρεστα δεδομένα.

Ολα όσα συμβαίνουν βεβαίως δεν ειναι σύγκρουση πολιτισμών, αλλα ένας πόλεμος εντός του αραβικού πολιτισμού. Οι ευρισκόμενοι εκτός αυτής της αντιπαλότητας δεν μπορούν να κάνουν πολλά πράγματα, ίσως όμως θα μπορούσαν να βοηθήσουν ώστε να πράγματα να γίνουν λίγο καλύτερα, αν και πάντα κρύβεται ο κίνδυνος να γίνουν πολύ χειρότερα. Το μπαλάκι της διευθέτησης ή της ειρήνευσης στις περιοχές που προαναφέραμε, βρίσκεται στα χέρια των ίδιων των Αράβων.

 Φυλαχτείτε από τις εύκολες απαντήσεις

Τα αραβικά κράτη υποφέρουν από κρίση νομιμότητας. Κατά κάποιο τρόπο ποτέ δεν πήγαν πιο πέρα από την πτώση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι προβεβλημένες ιδεολογίες – αραβισμός, ισλαμισμός και τώρα ο τζιχαντισμός –  έχουν όλες αναζητήσει ένα ευρύτερο στάτους πέρα από τα σύνορα που άφησαν πίσω τους οι αποικιοκράτες. Σήμερα αυτά τα κράτη έχουν καταρρεύσει, οι Αραβες επιστρέφουν σε εθνοτικές και θρησκευτικές ταυτότητες. Για κάποιους η αιματοχυσία μοιάζει με τους πολέμους της πρώην Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του 1990. Άλλοι βρίσκουν ομοιότητες με τη θρησκευτική διαμάχη Ευρώπης (Τριακονταετής Πόλεμος τον 17ο αιώνα). Οποια κι αν είναι η σύγκριση, η κρίση του αραβικού κόσμου είναι βαθιά και περίπλοκη. Τυχόν εύκολες λύσεις είναι επικίνδυνες. Τέσσερις ιδέες, ειδικότερα, πρέπει να αποκηρυχθούν.

Πρώτον, πολλοί κατηγορούν τις δυτικές δυνάμεις, από τον Sykes-Picot ως την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, την εκμετάλλευση από Γαλλία και Βρετανία της διώρυγας του Σουέζ το 1956 και τις αλλεπάλληλες αμερικανικές παρεμβάσεις. Τελικά οι ξένες δυνάμεις έκαναν τα πράγματα χειρότερα ; Η αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003 ανέδειξε στην επιφάνεια τους δαίμονες του σεκταρισμού. Αλλά η ιδέα ότι η Αμερική έπρεπε να απομακρυνθεί από την περιοχή – ιδέα που ο Ομπάμα υιοθέτησε – θα μπορούσε να εκληφθεί ως στοιχείο αποσταθεροποίησης, όπως δείχνει πλέον η καταστροφή στη Συρία.

syria_1433

Πολλές χώρες παρά τα βαθιά ιστορικά τραύματά τους έχουν προχωρήσει, όπως η Νότιος Κορέα ή η Πολωνία, χωρίς να αναφερθούμε στο Ισραήλ. Ο Αραβικός κόσμος τελικά έχει υποφέρει από τα δικά του λάθη, τις δικές του αποτυχίες. Πολλοί ηγέτες υπήρξαν αυταρχικές προσωπικότητες οι οποίες έκρυψαν το αυταρχικό τους πρόσωπο πίσω από τη ρητορική της αραβικής ενότητας και την απελευθέρωση της Παλαιστίνης. Τα χρήματα από το πετρέλαιο και άλλα έσοδα συνέβαλαν στο να αγοράσουν οι ηγέτες αυτοί πίστη από τους πολίτες και να κερδίσουν την εμπιστοσύνη τους, να πληρώνουν για καταπιεστικές υπηρεσίες ασφαλείας και να διατηρούν αποτυχημένα οικονομικά μοντέλα σε αποτυχημένα κράτη που έχουν καιρό εγκαταλειφθεί από τον υπόλοιπο κόσμο.

Ενα δεύτερο λάθος που γίνεται, είναι ότι με το να χαραχθούν εκ νέου τα σύνορα των αραβικών χωρών θα δημιουργηθούν περισσότερο ασταθή κράτη που θα μοιάζουν ή θα ταιριάζουν με τα φυλετικά και θρησκευτικά στοιχεία των πληθυσμών τους. Δεν είναι εύκολη μια τέτοια σκέψη ειδικά σε χώρες και περιοχές που τα εθνοτικά γκρουπ και οι σέκτες αλλάζουν από χωριό σε χωριό ή ακόμη και από δρόμο σε δρόμο. Ενας νέος σχεδιασμός, όπως έγινε εκεί περι τα τέλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην Ανατολική Μεσόγειο θα δημιουργήσει νέες αδικίες αντί να λύσει τις ήδη υπάρχουσες και ενδεχομένως να προκαλέσει αιματοχυσίες περισσότερες από αυτές που ζούμε σήμερα, καθώς όλοι θα επιδιώκουν και θα διαγκωνίζονται να αρπάξουν γη και να διώξουν τους αντιπάλους τους.  Ισως οι Κούρδοι του Ιράκ και η Συρία να ακολουθήσουν το δικό τους δρόμο. Αρνούμενοι το κρατικό στάτους των αποικιοκρατών και έχοντας καταπιεστεί από τα τελευταία καθεστώτα, αποδεικνύονται σκληροί μαχητές εναντίον των εξτρεμιστών ισλαμιστών του ISIS.  Ωστόσο για το μεγαλύτερο κομμάτι του παρόντος αραβικού κόσμου, η αποκέντρωση και ο φεντεραλισμός ενδεχομένως αποτελούν καλές απαντήσεις, και ενδεχομένως πέίσουν τους Κούρδους να παραμείνουν εντός του αραβικού συστήματος. Μειώνοντας τη δύναμη της κεντρικής κυβέρνησης δεν σημαίνει κατ ‘ανάγκην ότι διαιρείς περαιτέρω μια χώρα που έχει αδίκως διασπαστεί. Αντιθέτως θα ήταν μια ευκαιρία να θεωρηθεί ως το μέσον για την επανένωση κρατών που ήδη έχουν διασπαστεί.  Η εναλλακτική σε μια χαμένη υπόθεση είναι να παραμείνει διαρκώς εν διαλύσει.

150215-isis-still-blurred_9b8a9cc8975da8cc97fa8399d2ab6637.nbcnews-fp-1200-800

Μια τρίτη λανθασμένη ιδέα είναι ότι η αραβική αυταρχική πολιτική είναι ένας τρόπος για τη διατήρηση του εξτρεμισμού και του χάους. Στην Αίγυπτο η εξουσία στου Σίσι αποδείχθηκε εξίσου καταπιεστική και δυστυχώς μη αποδοτική οικονομικά. Η λαϊκή δυσαρέσκεια μεγαλώνει συνεχώς. Στη Συρία, ο  Μπασάρ αλ Ασαντ και οι σύμμαχοί του επιθυμούν να παρουσιάζουν το καθεστώς του ως τη μοναδική δύναμη που μπορεί να ελέγξει τη διάλυση. Το αντίθετο είναι η αλήθεια. Η βία του καθεστώτος Ασαντ είναι ο πρωταρχικός λόγος αυτής της αιματοχυσίας. Ο αραβικός αυταρχισμός δεν αποτελεί βάση για σταθερότητα. Κι αυτό έγινε απολύτως σαφές μετά τις εξεγέρσεις του 2011

 

Το τέταρτο λανθασμένο επιχείρημα είναι ότι η διάλυση είναι λάθος του Ισλάμ. Ονοματίζοντας το πρόβλημα ως Ισλάμ, όπως ο Ντόναλντ Τραμπ και ορισμένοι αμερικανοί συντηρητικοί προσπαθούν να κάνουν, είναι σαν να λέμε ότι ο Χριστιανισμός είναι η αιτία των πολέμων στην Ευρώπη και της έξαρσης του  αντισιμητισμού. Εν μέρει αληθές, αλλά ελάχιστα βοηθάει στις σημερινές καταστάσεις. Ποιο Ισλάμ επικρίνουν ; Αυτό που κόβει κεφάλια, όπως κανει ο  IS, το επαναστατικό κράτος του Ιράν ή την πολιτική εκδοχή των ηγετών της  Ennahda στην Τυνησία οι οποιοι αυτοαποκαλούνται “Μουσουλμάνοι δημοκράτες”;  Δαιμονοποιώντας το Ισλάμ ουσιαστικά ενισχύεις τη μανιχαϊστική εκδοχή του IS. Ο κόσμος πρέπει αντιθέτως να αναγνωρίσει την ποικιλία, ή μάλλον τις διαφοροποιήσεις εντός του Ισλαμ, να στηρίξει τις μετριοπαθείς τάσεις και να προκαλέσει τους εξτρεμιστές. Χωρίς το Ισλάμ, δεν μπορεί να υπάρξει ικανή λύση.

Ολες αυτές οι σκέψεις σημαίνουν ότι για να λυθεί η κρίση στον αραβικό κόσμο θα πρέπει να υπάρξει χρόνος και κάποιοι να δουλέψουν σκληρά. Πρέπει να γίνουν προσπάθειες προς την κατεύθυνση του τερματισμού των πολέμων. Θα πρόκειται για κάτι πολύ σημαντικό. Αυτό και μόνο απαιτεί να ηττηθεί ο IS, να υπάρξει ένας πολιτικός συμβιβασμός, μια συμφωνία ανάμεσα τους Σουνίτες της Συρίας και του Ιράκ και επίσης να υπάρξει ένας τρόπος επικοινωνίας ανάμεσα στο Ιράν και τη Σαουδική Αραβία. Εΐναι πολύ ημαντικό να προωθηθούν μεταρρυθμίσεις σε χώρες που έχουν επιβιώσει από τις εξεγέρσεις. Οι ηγέτες τους οφείλουν να αλλάξουν, αλλιώς θα παραγκωνιστούν. Τα παλιά εργαλεία εξουσίας είναι πλέον αδύναμα. Το πετρέλαιο παραμένει φτηνό για μακρό χρονικό διάστημα και οι μυστικοί αστυνομικοί δεν μπορούν να σταματήσουν τίποτα σε έναν συνδεδεμένο ηλεκτρονικά κόσμο.

 Βασιλείς και πρόεδροι οφείλουν να κερδίσουν εκ νέου την εμπιστοσύνη των ανθρώπων τους, των λαών τους. Θα χρειαστεί να εισάγουν τη νομιμότητα. Να δώσουν χώρο στην κριτική, είτε πρόκειται για ισλαμιστές ή μη και στο τέλος της μέρας να εγκαθιδρύσουν ένα δημοκρατικό καθεστώς. Παράλληλα θα πρέπει να ενισχύσουν τις νομοθεσίες τους και να στήσουν τέτοιες παραγωγικές οικονομίες, ικανές να σταθούν όρθιες σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο.

Η Αμερική και η Ευρώπη δεν μπορούν να επιβάλουν μια τέτοια μεταρρύθμιση, μια τόσο βαθιά αλλαγή.  Αλλά η Δύση έχει επιρροή. Μπορεί να ενθαρρύνει τους άραβες ηγέτες να ενεργοποιήσουν τις μεταρρυθμίσεις και να απομονώσουν τις χειρότερες δυνάμεις τους, εν προκειμένω τον IS. Θα ήταν καλό να ξεκινήσουν από την αναφυόμενη δημοκρατία στην Τυνησία και τις πολιτικές μεταρρυθμίσεις στο Μαρόκο – η Ε.Ε θα μπορούσε για παράδειγμα να ανοίξει τις αγορές της στα προϊόντα της βορείου Αφρικής. Είναι επίσης σημαντικό η Σουαδική Αραβία να ανοίξει τη δική της κλειστή κοινωνία και να προχωρήσει σε σωστές μεταρρυθμίσεις. Το μεγάλο στοίχημα είναι η Αίγυτπος. Σήμερα, ο Σίσι οδηγεί τη χώρα στην καταστροφή που μπορεί να απλωθεί κι άλλο στον αραβικό κόσμο και πέρα απο αυτόν. Αντιθέτως, μια επιτυχημένη φιλελευθεροποίηση θα μπορούσε να …απελευθερώσει όλη την περιοχή.

Χωρίς μεταρρυθμίσεις, μια νέα κατάρρευση είναι ζήτημα χρόνου. Αλλά ας μην ξεχνάμε ότι εδώ μπροστά μας βρίσκεται μια μεγάλη ευκαιρία. Οι Αραβες μπορεί να ανθίσουν ξανά. Εχουν μεγάλα ποτάμια, πετρέλαιο, ακτές και παραλίες, αρχαιολογία, νέους πολλούς, μια θέση στους δρόμους του εμπορίου και κοντά στις ευρωπαϊκές αγορές, και φυσικά διαθέτουν πλούσια πνευματική και επιστημονική παράδοση. Αρκεί οι ηγέτες τους και ο στρατός να δουν όλα αυτά και να πάρουν τις σωστές αποφάσεις.

\ Economist

newsroom.globalview.gr