Αλέξανδρε Μασσαβέτα, είστε πλέον μόνιμος κάτοικος Αθήνας ; Σας ρωτώ γιατί βαθιά μέσα μου ελπίζω να μας εκπλήξετε σύντομα, αποκαλύπτοντάς μας πιθανές νέες, εξωτικές διαδρομές. Από εκείνες που αφήνουν πίσω τους άρωμα λεβάντας και νυχτολούλουδου..

Θα έλεγα πως μετέφερα την βάση μου από την Πόλη στην Αθήνα, όπου περνώ πια σημαντικό μέρος του χρόνου μου. Αλλά συνεχίζω να ταξιδεύω, όσο μπορώ. Θεωρώ πως έχω πολλά ακόμη να γράψω για την Μικρά Ασία, και ελπίζω να το κατορθώσω. Αλλά με ενδιαφέρουν πολύ και άλλες περιοχές όπως ο Λίβανος και η Συρία, η Αιθιοπία και η Νότια Αμερική… μέρη γεμάτα ιστορικές μνήμες αλλά και γοητευτικές ανθρώπινες ιστορίες.
Δε θα ζητήσω να μου πειτε για την Πόλη, την Κωνσταντινούπολη που αγαπήσατε και αποτυπώσατε με ταξιδιωτικό λυρισμό στο γνωστό πια βιβλίο σας : “Κωνσταντινούπολη, η πόλη των απόντων”. Θα σας ρωτήσω όμως για το πώς εσείς, ένας “πρώην” αυτής της πόλης προσεγγίζετε την καινούργια εικόνα της. Αυτήν που διαμορφώνεται μέσα από τις επιπτώσεις ενός αποτυχημένου πραξικοπήματος.
Η Πόλη σήμερα μου είναι δυσάρεστη, αποπνικτική. Έφυγα με την θέλησή μου τον Μάιο του 2015. Μου έκανε μεγάλη εντύπωση το ότι δεν την αποζητώ καθόλου – μου λείπουν μονάχα οι φίλοι μου εκεί, το διαμέρισμα στο οποίο έζησα για δέκα χρόνια. Η νοσταλγία μου είναι για μια Πόλη και μια ζωή που δεν υπάρχει πια. Τις τελευταίες φορές που πέρασα από εκεί έμεινα μονάχα στο Πέραν και τον Γαλατά, που παλιά ήταν το σπίτι μου, ο φυσικός μου χώρος. Κι εκεί όμως αισθάνθηκα ξένος. Η ατμόσφαιρα βάρυνε πολύ στην Τουρκία μετά την αποτυχημένη κατάληξη του κινήματος του Γκεζί (2013). Οι διώξεις – πραγματικό πογκρόμ – που ακολούθησαν το φιάσκο του περασμένου καλοκαιριού χειροτέρεψαν ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Πανεπιστημιακοί και δημοσιογράφοι είναι υπό διωγμόν, και κανείς δεν τολμά να μιλήσει ελεύθερα για τα πολιτικά και την πορεία της χώρας. Οι δρόμοι στους οποίους περπατούσαμε, οι γειτονιές μας, έχουν γεμίσει με φάτσες αγροίκων που επιβάλλουν έναν έλεγχο δια του εκφοβισμού.
Πόσο σας ανησυχεί το καινούργιο εθνικιστικό προφίλ της τουρκικής πολιτικής; Εκτιμάτε ότι ο Ερντογάν θα επιδιώξει να ανατρέψει προς όφελος της Τουρκίας το σημερινό στάτους κβο στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής κι αν ναι,  ποιοι παράγοντες θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά ; 
Ο αρριβισμός και οι μεγαλομανείς πειραματισμοί του Έρντογαν με ανησυχούν πάρα πολύ. Από την στιγμή που έθεσε την Τουρκία de facto εμπόλεμο μέρος στην Συρία, είναι προφανές πως παίζει με την φωτιά. Είναι απίθανο η συμφορά που πλήττει την Συρία να μην έχει αντίκτυπο στην Τουρκία. Με την ανοχή (και ενίοτε ενθάρρυνση) της κυβέρνησης, χιλιάδες Τούρκοι και Κούρδοι από τις ανατολικές επαρχίες στρατολογήθηκαν σε τζιχαντικές οργανώσεις στην Συρία. Μοιραία, θα επιστρέψουν στην Τουρκία φέροντας τις ιδέες και την στρατιωτική τους εκπαίδευση, έτοιμοι να αγωνισθούν για το τζιχάντ και στις ιδιαίτερες πατρίδες τους.
Στις ανατολικές επαρχίες, η αστάθεια αποτελεί σταθερά της ζωής από την έναρξη του ένοπλου αγώνα των Κούρδων στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Η κυβέρνηση Έρντογαν ανοήτως ενθάρρυνε την αποσταθεροποίηση της Συρίας, ανοίγοντας τον δρόμο για νέο. Η de facto αυτονόμηση των Κούρδων στον βορρά της Συρίας μοιραία θα οδηγήσει σε νέο, δριμύτερο κύκλο συγκρούσεων στις κουρδικές επαρχίες της Τουρκίας. Ο Έρντογαν βαυκαλίζεται πιστεύοντας ότι μια αναθεώρηση των θεμελιωδών συνθηκών που καθόρισαν τα σύνορα στην Μέση Ανατολή θα δώσει στην Τουρκία την ευκαιρία να βάλει χέρι σε εδάφη της Συρίας και του Ιράκ (ιδίως στην Μοσούλη και το Κιρκούκ). Πολύ πιθανότερη, σε ένα τέτοιο ολέθριο σενάριο της αμισβήτησης των συνόρων, θεωρώ την απώλεια εδαφών από την ίδια την Τουρκία (των κουρδικής πλειονότητας επαρχιών).
Παράλληλα, το καθεστώς Έρντογαν έχει κάψει όλες τις γέφυρες. Οι σχέσεις με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ έχουν τρωθεί μάλλον ανεπανόρθωτα, οι λυκοφιλίες με τον Πούτιν δεν μπορούν να συγκαλύψουν τις βαθύτατες διαφορές συμφερόντων με την Συρία, με την οποία η Τουρκία βρίσκεται σε de facto εμπόλεμη κατάσταση. Με την Αρμενία οι σχέσεις επανάκαμψαν σε κάκιστο επίπεδο, ενώ οι πρόσφατες ανοησίες περί αμφισβήτησης της Συνθήκης της Λωζάνης φέρουν την Τουρκία σε σύγκρουση με την Ελλάδα αλλά και ολόκληρη την Ευρώπη (Βασικός λόγος της καταφοράς του εναντίον της Συνθήκης της Λωζάνης, που αποτελεί το πιστοποιητικό γεννήσεως της Τουρκικής Δημοκρατίας, είναι να προβάλει την μνήμη του Ατατούρκ και τα σημεία αναφοράς του κεμαλικού ιδεολογήματος). Νομίζω πως είναι πραγματικό κατόρθωμα η διπλωματική απομόνωση της χώρας σε τόσο σύντομο διάστημα. Φοβάμαι πως η Τουρκία θα πρέπει να συμφιλιωθεί με μια καταστροφική κατάληξη των πειραματισμών αυτών πολύ συντομότερα απ’ ότι πιστεύουν όσοι τον στηρίζουν ακόμη.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

41

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

50

Και οι Τούρκοι πολίτες πώς πιστεύετε οτι αντιμετωπίζουν το νεο – οθωμανισμό του Ερντογάν ; 
Δυστυχώς οι λαϊκισμοί και η δημαγωγία πάντοτε είχαν μεγάλη πέραση. Το είδαμε στην Ελλάδα με το τελευταίο ακροαριστερό-ακροδεξιό μόρφωμα που μας κυβερνά και την υπέρτατη αυτο-γελοιοποίηση του δημοψηφίσματος, στην Βρετανία με το Brexit, στις ΗΠΑ με τον Trump. Δυστυχώς, οι λαϊκές μάζες όταν είναι δυσαρεστημένες με την καθημερινότητά τους είναι πολύ ευάλωτες στην δημαγωγία. Για μεγάλο μέρος του πληθυσμού – το φτωχότερο, πιο αμόρφωτο και πιο θρησκευόμενο – η καθημερινότητα στην Τουρκία, με τις πολιτικές κρίσεις και την οικονομική ανισότητα, υπολείπεται πολύ του επιθυμητού. Ο νεο-Οθωμανισμός είναι η δική τους εκδοχή του τραμπικού “let’s make America great again”. Αποτελεί ένα φαιδρό ξαναγράψιμο της ιστορίας, όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρουσιάζεται ως μια Σαουδική Αραβία του παρελθόντος: η παρουσία των μη-Μουσουλμανικών εθνοτήτων, καθοριστική σε κάθε τομέα της ζωής της, έχει αποσιωπηθεί πλήρως, όπως και το γεγονός ότι η Αυτοκρατορία αργοπέθαινε επί έναν και πλέον αιώνα…
Αν για τους οπαδούς του Έρντογαν και των εθνικιστικών κομμάτων (Κίνημα Εθνικιστικής Δράσης – Κόμμα Μεγάλης Ενότητας) ο νεο-Οθωμανισμός αποτελεί το νέο credo, για τους κεμαλιστές και τους Κούρδους αποτελεί ανάθεμα. Για τους μεν πρώτους, επειδή προσπαθεί να αναιρέσει όλες τις μεταρρυθμίσεις και την δυτικότροπο προσανατολισμό του κεμαλισμού, για τους δεύτερους λόγω της εθνικιστικής του διάστασης. Δυστυχώς όμως έχει συστρατεύσει γύρω του όλα τα συντηρητικά και θρήσκα στοιχεία, που φαίνεται πως επιμένουν να αγνοούν ότι από οι περισσότεροι λαοί των Βαλκανίων και (έτι σημαντικότερο, λόγω της ισλαμικής διάστασης του νεο-Οθωμανισμού) οι περισσότεροι Άραβες κάθε άλλο παρά νοσταλγία νιώθουν για την Οθωμανική Αυτοκρατορία (ο σύγχρονος αραβικός εθνικισμός διαμορφώθηκε στα πλαίσια του ξεσηκωμού εναντίον των Οθωμανών).
Ας γυρίσουμε όμως σε θέματα πιο τρυφερά, σαν αυτά που περικλείονται στα βιβλία σου. Πείτε μου Αλέξανδρε Μασσαβέτα, ποιες ενδότερες ανησυχίες σας μετακίνησαν από την Κωνσταντινούπολη στην… Αιολική Γη ; Τί είναι για σας σήμερα η Σμύρνη ; Αναφέρομαι βεβαίως στο τελευταίο βιβλίο σας “ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ, το παλίμψηστο της μνήμης”. Εναν οδοδείχτη για τον αναγνώστη που του επιτρέπει να καταδυθεί σ’ έναν πεπερασμένο αναμνησιακό χρόνο, όπου δεν ήταν μόνον οι Ελληνες το κυρίαρχο στοιχείο, αλλά και οι Λεβαντίνοι και οι Εβραίοι και οι Αρμένιοι..
Θέλησα να συνεχίσω την καταγραφή της μνήμης των Απόντων που είχα ξεκινήσει στην Πόλη. Ξεκίνησα έτσι τις διαδρομές στον μικρασιατικό χώρο για να αφηγηθώ την μνήμη και το παρόν τόπων. Πρόκειται για ιστορία τόπων, που όπως επισημαίνεις, καλύπτει τις μνήμες όλων των κοινοτήτων που τους κατοίκησαν. Στον πρώτο αυτόν τόμο, που επικεντρώνεται στα δυτικά παράλια, η ελληνική μνήμη βαραίνει ιδιαίτερα (μαζί με την έντονη παρουσία των Λεβαντίνων και των Εβραίων). Στην ενδοχώρα οι ελληνικές μνήμες αραιώνουν, ενώ οι Λεβαντίνοι και οι Εβραίοι απουσιάζουν, ενώ η Αρμενική παρουσία (μαζί με εκείνες των Συροορθοδόξων) είναι που σφραγίζουν την Ανατολία…

1-2 3-2 4-2 5-2

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Η σημερινή Σμύρνη είναι το χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα των συμφορών που έπληξαν την περιοχή τον 20ο αιώνα, κάνοντας τα πάντα αγνώριστα. Είναι η πόλη όπου την πρόσφατη ιστορία δεν μπορείς να την διαβάσεις διαβαίνοντας τους δρόμους της, αλλά πρέπει να την αναζητήσεις στα στόματα των λιγοστών μειονοτικών – Λεβαντίνων και Εβραίων – που απομένουν. Είναι η τσιμεντένια και άσχημη εκδοχή της άλλοτε πολυεθνικής και ελληνόφωνης μητρόπολης της Μπελ Επόκ, όπου μια χούφτα καθολικών διατηρούν σε πείσμα της δημογραφικής τους αποψίλωσης την σμυρναίικη διάλεκτο της ελληνικής και την μνήμη μιας ενιαίας μεσογείου, ανοικτής στην επικοινωνία, προτού την τεμαχίσουν  τα σιδηρά παραπετάσματα των εθνικών κρατών.download 9
Και για την “κάθιδρη” Ελλάδα τι θα λέγατε ; 
Δυστυχώς στην Ελλάδα μεγάλο μέρος του πληθυσμού περιστρέφεται αυτάρεσκα γύρω από τον άξονά του επί δεκαετίες. Σημαντικό ποσοστό των Ελλήνων θεωρούν πως όλοι τους χρωστούν, πως είναι αιωνίως αδικημένοι, ενώ αναλίσκονται με μοναδική έγνοια να περισώσουν όσα αθεμίτως κατέκτησαν μέσω των πελατειακών σχέσεων ενός συστήματος ακραιφνώς διεφθαρμένου και πελατειακού: δουλειές στο δημόσιο, προνόμια κλειστών επαγγελμάτων. Η ελληνική κοινωνία διέπεται από έναν κωμικό συντηρητισμό, με την έννοια της δυστοκίας να προσαρμοσθεί στις μεταβαλλόμενες πραγματικότητες της εποχής.
Ταυτόχρονα, βλέπω μια νέα γενιά Ελλήνων πολύ καλύτερα καταρτισμένη και πολύ πιο ανοιχτή στον κόσμο από τις προγενέστερες. Αυτό που με τρομάζει ενίοτε είναι η προσήλωσή της σε ιδεολογικές αγκυλώσεις που κατέστησαν κωμικές και ανεδαφικές ήδη από τα μέσα του περασμένου αιώνα, αλλά και σε μία λαγνεία αυτοκαταστροφής. Ελπίζω πως οι Έλληνες θα συμφιλιωθούν με την πραγματικότητα, που καίτοι σκληρή παρέχει πάντοτε ευκαιρίες, προτού μας βρει μεγαλύτερη συμφορά από την χρονίζουσα οικονομική κρίση.
Με θλίβει βέβαια που η Ελλάδα αναλίσκεται στο να τρώγεται με τα ρούχα της και είναι παντού απούσα, στον φυσικό της χώρο της ανατολικής Μεσογείου. Η ελληνική κοινωνία έχει κλειστεί εντός των στενών – από κάθε άποψη – συνόρων του ελλαδικού κράτους, αυτάρεσκα εγκλωβισμένη στον μικρό κόσμο των ακλόνητων πεποιθήσεών της. Έτσι, οι εξελίξεις την προσπερνούν και κινδυνεύει να απομείνει απλός θεατής…
Μετά από σχεδόν 13 χρόνια στην Τουρκία, όμως, μπορώ να πω πως τα προβλήματα της Ελλάδας, παρά τις εμμονές των ποικίλων “ψεκασμένων” της, είναι μικρότερα και πολύ ευκολότερα αντιμετωπίσιμα από εκείνα της τουρκικής… Διατηρώ, συνεπώς, μια μετρημένη αισιοδοξία. Ιδίως μετά τον εξευτελισμό, στα μάτια των περισσοτέρων, των πολιτικών άκρων εξαιτίας της δημαγωγίας, της διχαστικής ρητορικής και των ανεδαφικών υποσχέσεων με τις οποίες βομβάρδισαν τον πληθυσμό την τελευταία διετία. Η πραγματικότης φυγείν αδύνατη…
 Σας ευχαριστώ πολύ, Αλέξανδρε Μασσαβέτα
Και εγώ σας ευχαριστώ
*Οι φωτογραφίες που δημοσιεύονται είναι μερικές από τις δεκάδες που τράβηξε ο ίδιος ο συγγραφέας στα ταξίδια του…