Το κείμενο για την “Ηλέκτρα” είναι της διάσημης Ελληνίδας πιανίστας Εφης Αγραφιώτη

Η μονόπρακτη όπερα του Ρίχαρντ Στράους στο νέο σπίτι της ΕΛΣ, στην αίθουσα Σταύρος Νιάρχος 

 

Εφη Αγραφιώτη

Η σκηνή μεταμορφώθηκε σε χώρο που μπορεί να φιλοξενεί τρέλα,εμμονή, φαντασίωση. Ζωγραφίζει πολύ όμορφα την αντοχή στο χρόνο των αρχαίων ιστοριών που μπορούν να’ ναι και σημερινές, είναι εμφανής ο θαυμασμός στην αρχαιοελληνική μυθοπλασία του Αυστριακού συγγραφέα και ποιητή Χούγκο φον Χόφμανσταλ, που από την ίδια πηγή έμπνευσης άντλησε και το ομώνυμο θεατρικό του έργο το 1903. Από αυτήν ξεπροβάλλει η ανεξερεύνητη άβυσσος του ασυνειδήτου, θέμα που ενέπνευσε τους βιεννέζους στοχαστές και λογοτέχνες στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ο Στράους συνέθεσε ένα πανέμορφο μουσικό κείμενο περίπου εκατό λεπτών, που περιλαμβάνει πολλά Leitmotive, τα οποία σχολιάζουν τη δράση και προβάλλουν την ψυχολογία των βασικών προσώπων. Για την «ψυχολογική πολυφωνία» της έμπνευσης του (ο όρος είναι δικός του), ο Στράους επιστρατεύει μεγάλο ορχηστρικό σύνολο και του ζητά να στηρίξει ένα έργο γεμάτο ακραία συναισθήματα, αλλά … «σαν να πρόκειται για νεραϊδομουσική του Μέντελσον»!

Τη σκηνοθεσία και τα σκηνικά της Ηλέκτρας υπογράφει ο Γιάννης Κόκκος.

Η Αγνή Μπάλτσα πρωταγωνιστεί στον ρόλο της Κλυταιμνήστρας σε όλες τις προγραμματισμένες παραστάσεις, συμμετέχουσα αφιλοκερδώς. Εκλεκτοί καλλιτέχνες δίπλα της, άξιοι- πανάξιοι, τα δίνουν όλα στην προσπάθεια. Οι βιντεοπροβολές παίζουν επιτέλους τον τόσο βοηθητικό, καλαίσθητο ρόλο.

Διεύθυνση χορωδίας: Αγαθάγγελος Γεωργακάτος, Ορέστης: Δημήτρης Τηλιακός, Ηλέκτρα: Ζαμπίνε Χογκρέφε, Χρυσόθεμις: Γκουν-Μπριτ Μπάρκμιν, Αίγισθος: Φρανκ βαν Άκεν, παιδαγωγός του Ορέστη: Κωστής Μαυρογένης
Επιστάτρια: Άρτεμις Μπόγρη, Πέντε θεραπαινίδες: Χρυσάνθη Σπιτάδη, Ινές Ζήκου, Μαρισία Παπαλεξίου, Σοφία Κυανίδου, Μαρία Μητσοπούλου και πολλοί ακόμα. Συγχαρητήρια για το τόλμημα!

Και μερικές ακόμα ιστορικού τύπου πληροφορίες:
Παγκόσμια πρώτη παρουσίαση: Δρέσδη, Semperoper (Κρατική Όπερα), 25 Ιαν. 1909
Πρώτη παρουσίαση από ΕΛΣ: 24 Ιουνίου 1942, Ωδείο Ηρώδου Αττικού, Αθήνα. Γράφτηκε πολύ στον τύπο και έγινε… είδηση, η ασάφεια περί του ότι τώρα πρωτοπαίζεται στην Αθήνα η Ηλέκτρα από την ΕΛΣ.
Την 1η Φεβρουαρίου 1931 ο Δημήτρης Μητρόπουλος αναλαμβάνει μια συναυλία του Ωδείου Αθηνών, για να παρουσιάσει σε πανελλήνια πρώτη, μια Φαντασία χτισμένη από μέρη, από την «Ηλέκτρα» του Στράους.

Η όπερα αυτοτελής πρωτοπαίζεται το καλοκαίρι του 1942. Τον ομώνυμο ρόλο ερμήνευε η Elsa Varena. Μαέστρος ήταν ο Franz (Johannes Balthasar) VonHoesslin, σκηνοθέτης ο Nτίνος Γιαννόπουλος και διευθύντρια χορωδίας η Έλλη Νικολαΐδη. Αίγισθος, ο Αντώνιος Δελένδας και επιστάτρια η Ναυσικά Βουτυρά. Η Ζωή Βλαχοπούλου στο ρόλο της Θεραπαινίδας, η Ιρμα Κολάσση στο ρόλο της τρίτης Θεραπαινίδας.

Μου είναι δύσκολο να δικαιολογήσω πώς ο συνθέτης ενός έργου που δεν αφήνει διόλου άκριτη την κάθε μορφής βία και την εξουσία ως επικίνδυνη δύναμη, ήταν φιλικά διακείμενος στο ναζιστικό καθεστώς. Ακόμη και χτες, επιστρέφοντας από την παράσταση σκεπτόμουν το ίδιο πράγμα. Κακές αποφάσεις ζωής; Συγκυριακές; έχουσες προφανώς σχέση με την επικράτησή του στο μουσικό χώρο της εποχής; Τουλάχιστον ανέλαβε την ευθύνη των επιλογών του ….

Ο συνθέτης στην Ελλάδα:
Ο Στράους πρωτοήρθε στην Ελλάδα το 1892. Ξαναήρθε με πλοίο στον Πειραιά στις 8 Μαΐου 1926, για να διευθύνει τέσσερις συναυλίες με δικά του έργα στην Αθήνα, τρεις στο Θέατρο «Κεντρικόν» και μία στο Παναθηναϊκό Στάδιο.

Στις 15 Μαΐου ο Στράους διηύθυνε στο Παναθηναϊκό Στάδιο, μπροστά σε 10.000 ακροατές. Εκεί η Κυβέρνηση τον παρασημοφόρησε με το Ανώτερο Ταξιάρχη του Τάγματος του Σωτήρος. Ο Στράους υποκλινόμενος έκανε μια δήλωση ταπεινωτική για την έννοια της δημοκρατίας, λέγοντας δημόσια ότι δεν είχε σε καμία υπόληψη τον θεσμό του κοινοβουλίου και έπλεξε το εγκώμιο του Θεόδωρου Πάγκαλου. Η κυβέρνηση του Πάγκαλου βέβαια το…εκτίμησε δεόντως και υποσχέθηκε να προσφέρει χώρο, όπου ο Στράους θα ανελάμβανε το χτίσιμο ενός Μεγάρου Μουσικής. Τα σχέδια ανέλαβε ο αρχιτέκτονας Μίχαελ Ροζενάουερ.

Ο Ρίχαρντ Στράους επισκέφθηκε και το ζεύγος Σικελιανού στους Δελφούς αποδεχόμενος πρόσκληση τους. Εκεί δήλωσε ότι θα φροντίσει για την έναρξη του «Ελληνικού Φεστιβάλ» και για τον σκοπό αυτό επισκέφθηκε τότε τον Υπουργό Εξωτερικών της Γερμανίας Στρέζεμαν, ώστε να τον πείσει η πρώτη παράσταση της «Αιγυπτίας Ελένης» του να δοθεί στην Ελλάδα, επειδή προβλεπόταν η τελευταία σκηνή του έργου να εκτελείται στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Ο Στρέζεμαν πέθανε αιφνιδίως, σταματώντας την πορεία προς την εκπλήρωση του σχεδίου.

Ο Στράους άφησε την τελευταία του πνοή στις 8 Σεπτεμβρίου 1949, σε ηλικία 85 ετών.

φωτ. από την παράσταση του 1942, ο Ρ.Σ. στο σπίτι του στην Ελβετία όπου πέρασε τα τελευταία του χρόνια, σχέδιο από την εξαιρετικά καλόγουστη εργασία του Γ.Κόκκου.

Σχέδιο Γ. Κόκκου

Ο Στράους στο σπίτι του στην Ελβετία 

Παράσταση της Λυρικής Σκηνής,  Ιούνιος 1942