Γράφει η Ίριδα Κρητικού με αφορμή το νέο βιβλίο του Νίκου Βατόπουλου «Οι Μικροί Δρόμοι της Αθήνας» εκδόσεις Μεταίχμιο, Μάιος 2019

«Σ​​υχνά, στους παράπλευρους δρόμους της Αθήνας συναντώ εκείνα τα σπίτια, μοναχικά και σιωπηλά, που μου θυμίζουν ανθρώπους που ζουν ως τα απόλυτα όρια της θνητότητάς τους. Αυτά τα σπίτια, τα παλιά, τα χωνεμένα στους κύκλους ζωής της πόλης, σκέφτομαι, δεν θα τα θρηνήσει κανείς πέραν όσων τα θυμούνται από προσωπικά βιώματα. Αλλά και αυτή η μνήμη έχει μικρή ισχύ, διάρκειας το πολύ δύο γενεών.

Στα δρομάκια πάνω από τη Λιοσίων, και ανάμεσα στον Σταθμό Αττικής και στον Άγιο Νικόλαο, ανάκατα με πολυκατοικίες των τελευταίων δεκαετιών, επιζούν εκείνα τα μικρά θραύσματα της αλλοκαιρινής Αθήνας. Μοιάζουν με μενταγιόν, σπαράγματα ενός άλλου βίου. Εντυπωσιάζουν με την ανθεκτικότητά τους, ακόμη και αν στέκουν χωρίς ζωή, με αγριόχορτα, παραβιασμένες θύρες και ξεφτισμένους τοίχους.

Υπάρχει, άραγε, ένα νεκροταφείο σπιτιών; Σε μια φανταστική πινακοθήκη, κάτι σαν οστεοφυλάκιο, αχνοφαίνονται τα σπίτια της Αθήνας. Συναντώ συχνά ανθρώπους της δικής μου γενιάς, που ήταν μάρτυρες της κατεδάφισης του πατρικού, στο Θησείο, στην Αχαρνών ή στο Παγκράτι, όταν ήταν εκείνοι παιδιά. Με κάποια δόση ενοχής μιλούν για μια εικόνα στα όρια της μνήμης, μεταφέρουν ένα αίσθημα που τους έδωσε η δική τους ωριμότητα…»

Νίκος Βατόπουλος, Το τούβλινο σπίτι και το περιβόλι της οδού Παρασκευοπούλου, (απόσπασμα), Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 24.12.18 & Μικροί Δρόμοι της Αθήνας, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2019

«…Στην Πλάτωνος 156 είχα ακριβώς απέναντί μου, λουσμένο στο φως και στεφανωμένο από άγρια χλόη σε ένα ξεδοντιασμένο πήλινο στηθαίο, ένα παράθυρο με αψιδωτό λοφίο: κλειστό και ερειπωμένο, με τα γκρίζα, λίγο κουφωτά, παντζούρια του θηκωμένα μέσα σε κορνίζα με εκείνο το αιμάτινο χρώμα της παλιάς τερακότας. Είχε μια συγκινητική επισημότητα μέσα στην εγκατάλειψη μιας σειράς απλών σπιτιών…»

Νίκος Βατόπουλος, Η ποίηση στους δρόμους της Ακαδημίας Πλάτωνος, Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 10.1.19 & Μικροί Δρόμοι της Αθήνας, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2019

Στις 15 Μαΐου 2019, ενώθηκα κι εγώ με το πολυπληθές κοινό του Public, κατά τη διάρκεια της πρώτης παρουσίασης του νέου βιβλίου του Νίκου Βατόπουλου «Μικροί Δρόμοι της Αθήνας», με καλοδιαλεγμένους ομιλητές της βραδιάς τους εξαιρετικούς Ειρήνη Γρατσία και Κώστα Καλφόπουλο. Και επιχείρησα να θέσω στον εαυτό μου αυτή τη μικρή αλλά τόσο απαραίτητη απόσταση ασφαλείας από την οικεία αύρα του αγαπημένου μου φίλου, για να ακολουθήσω τις περιπλανήσεις του στους μικρούς δρόμους της Αθήνας από την αρχή. Στις αθηναϊκές συνοικίες που για τον ίδιο είναι «ένας απέραντος θησαυρός, μια κιβωτός  πολύτιμων ενσταλάξεων αστικού βίου, με ποιότητες συχνά υποτιμημένες και ευτελισμένες», αλλά, ωσεί παρούσες.

Ερεσσού 30

Καθηλώθηκα και περπάτησα νοερά μαζί του, για ακόμη μία φορά. Ακολουθώντας τον τρυφερό σκοπευτή της βαθειάς ομορφιάς της οδού Λαχανά 3, τον επίμονο αναζητητή των μικρών νεοκλασικών θαυμάτων της οδού Δεληγιώργη και της οδού Πετράκη σε ένα ιδιόχειρο, πολύτιμο «εγχειρίδιο αρχιτεκτονικής», σε ένα ακούραστο ξεδίπλωμα «οδηγιών κρυμμένου θησαυρού», όπως ωραία περιέγραψε η Ειρήνη Γρατσία, τονίζοντας ταυτόχρονα τη βαθειά γνώση και αγάπη του συγγραφέα για το χρυσό αθηναϊκό αρχιτεκτονικό χρονικό διάστημα του Μεσοπολέμου, ενός συγγραφέα που μας προτάσσει την Αθήνα «πρόσωπο με πρόσωπο».

Προστρέχοντας τον χαλκέντερο ετούτο «flaneur με τη χαρακτηριστική φυσιογνωμία, το ακούραστο βάδισμα και το αποφασισμένο βλέμμα», τον επίμονο περιπατητή ενός «λανθασμένου χρονοτοπικού συστήματος» όπως με γαργαλιστική οξυδέρκεια περιέγραψε ο Κώστας Καλφόπουλος, να πλάθει με απτή γλαφυρότητα το βλέμμα και το σουλούπι ενός αθηναϊκού σκύλου που «απλώς πηγαίνει στη δουλειά του» κι εμείς να σκεπτόμαστε με συνεκτική απόλαυση «τον Μάγκα της Πηνελόπης Δέλτα και τον καλό σκύλο της Μελαγχολίας του Παρισιού του Baudelaire».

Η συλλογή των 43 θησαυρισμένων κειμένων και φωτογραφιών που απλώνονται στις 222 σελίδες του εύχρηστου νέου βιβλίου, εστιάζει στους μικρούς δρόμους της Αθήνας. «Σε δρόμους που είτε σκοπίμως είτε τυχαία περπάτησα», εξηγεί ο Νίκος Βατόπουλος. Οι δρόμοι αυτοί, «εντάσσονται σε μια ενδεικτική ανθολογία της ελάσσονος Αθήνας, εκείνης δηλαδή της πόλης των λιγοστών χιλιάδων κατοίκων της δεκαετίας του ’30 που εξακολουθεί να αιμοδοτεί το σημερινό αθηναϊκό κέντρο των εκατομμυρίων αλλά και που με έναν τρόπο σχεδόν νομοτελειακό ζει και μια ζωή ξέχωρη, αυθύπαρκτη, συγκινητική στην αυτοτέλειά της».

Δεν πρόκειται για ρομαντική νοσταλγία, συνεχίζει ο συγγραφέας. «Στην περιπλάνηση αυτή στις συνοικίες της Αθήνας, στη σταθερά επιμονή της  ανάδειξής τους, βρίσκω πλέον μια πολιτική δύναμη. Μια πολιτική και παρηγορητική για το μετέωρο παρόν δύναμη στη χάρη, την απλότητα και την εντιμότητά τους, τα βασικά υλικά από τα οποία φτιάχτηκαν κάποτε οι αθηναϊκές γειτονιές».

οδός Απόλλωνος 20

Πολιτική ωστόσο, έτσι όπως αυτό αναδύεται από τη χειμαρρώδη και εξαιρετικά στέρεα εκφορά τόσο της γραπτής του αφήγησης όσο και του προφορικού του λόγου είναι και η δυναμική της προσηλωμένης αιτίας του Νίκου Βατόπουλου: «Από το 2008, η Αθήνα βιώνει αυτό που βιώνει και ο κάθε πολίτης της. Η αφύπνιση και η διάσωση οφείλει να αποτελεί την κοινή συνείδηση όλων μας για την πόλη. Πιστεύω στο ενιαίο του αστικού χρόνου, στο ενιαίο του αστικού τόπου. Υποστηρίζω και επιθυμώ να διασώσω την αστική παιδεία που λοιδορείται υπό το τρέχον καθεστώς».

«Η Αθήνα είναι μια αναβλύζουσα, υπέροχη πόλη. Μια πόλη ανάμεσα στον πηγαίο εκλεκτικισμό και τον διαχρονικό μοντερνισμό που σήμερα τελούν εξίσου υπό κατάρρευση. Κάποτε ήμουν περισσότερο εστέτ σε ετούτες τις αναζητήσεις μου. Πλέον δεν μου αρέσουν οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στον εκλεκτικισμό και στον λαϊκό πολιτισμό της Αθήνας. Αυτά που βρήκα στα στενά της Αχαρνών και στα Σεπόλια ή στα ξεχασμένα δρομάκια του Βοτανικού και της Ακαδημίας Πλάτωνος, ετούτα τα αναπάντεχα δώρα, ήταν μια αποκάλυψη. Μια αποκάλυψη για μια πόλη που τα κουρέλια της σήμερα υπαινίσσονται ότι ίσως να μην υπήρξε».

«Κι όμως, περπατώντας στους μικρούς δρόμους της οδηγούμαι πάλι και πάλι στο τώρα που έρχεται από το τότε και προβάλλει στο μετά. Στις αναγνώσεις του Μητσάκη και του Ροΐδη. Σε μυστικούς κήπους και σε ραγισμένες στέρνες, σε πήλινα στηθαία, σε επιγράμματα και αρχαϊκά κοσμήματα, σε χαλάσματα κοβαλτίου και σε αυτοφυείς συκιές, σε  τρυφερές τούβλινες προσόψεις με μνήμη δύο ή τριών γενεών. Σε πρόσχαρες βεγγέρες και παιχνίδια παιδιών. Σε art deco ανατέλλοντες ηλίους και σε πρωτογενή σκιρτήματα μοντερνισμού. Στην ηδονική και ιδανική συνύπαρξη τραχύτητας και εκλέπτυνσης, στα μικρά εκείνα θραύσματα και σπαράγματα ενός άλλου βίου Στο άυλο απόθεμα που χάνεται ανεπιστρεπτί και εκπέμπει ένα σπαρακτικό σήμα κινδύνου. Στο εναπομείναν που είναι περισσότερο και ισχυρότερο από όσο νομίζουμε και που αξίζει να διασωθεί».

Μπενιζέλου Παλαιολόγου

 «Τι θα έκανε η Αθήνα, τι θα έκαναν τα κτήρια χωρίς τα κείμενα του Νίκου;», κατέληγε ο Κώστας Καλφόπουλος με κυριολεκτικό χιούμορ και γελαστή σοβαρότητα στην απόληξη της παρουσίασης των Μικρών Δρόμων της Αθήνας στις 15/5. 

Ναι, ο Νίκος Βατόπουλος επιθυμεί με όλη τη δύναμη της ματιάς, της γνώσης, της ψυχής και του εξωστρεφούς δυναμικού του εκτοπίσματος να σώσει την Αθήνα. Και καθώς διανύουμε μια κομβική ιστορική στιγμή για το μέλλον της χώρας και της πρωτεύουσάς της, το βιβλίο του  αποδεικνύεται εξαιρετικά επίκαιρο και, κυρίως, παρήγορο, σκέπτομαι πάλι, καθώς αποδελτιώνω τις τελευταίες μου σημειώσεις.

«Οι μικροί δρόμοι της Αθήνας, δεν είναι άλλο από μια λεωφόρο  συμφιλίωσης. Με αυτό που υπάρχει απέναντί μας, με αυτό μπορεί και πρέπει να οδηγήσει σε αυτό που υπήρξε και σε αυτό που μπορεί να υπάρξει», επιβεβαιώνει ό ίδιος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Νίκος Βατόπουλος γεννήθηκε το 1960. Σπούδασε Κοινωνιολογία στην Αθήνα και ακολούθησε μεταπτυχιακά στο Reading University στο Ηνωμένο Βασίλειο σε Ευρωπαϊκές Σπουδές. Από το 1988 εργάζεται ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα Η Καθημερινή, στο πολιτιστικό ρεπορτάζ. Έχει ειδικευθεί σε θέματα αθηναϊκά και αστικού πολιτισμού. Το 2001 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Το Πρόσωπο της Αθήνας» από τις εκδόσεις Ποταμός. Το 2011 ίδρυσε τη διαδικτυακή ομάδα πολιτών «Κάθε Σάββατο στην Αθήνα» που αριθμεί πάνω από 23.000 μέλη. Το 2014 πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση φωτογραφιών με θέμα «Η Αθήνα ενός αθηναιογράφου» (Αίθουσα Τέχνης «ena») και παρουσίασε ως προσωπικό πρότζεκτ την έκθεση «Η Αθήνα της δεκαετίας του 1960» στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. Έχει συμμετάσχει σε ομαδικές εκθέσεις (Γκαλερί Ζουμπουλάκη, Αθηνέο της Αθηναϊκής Ζυθοποΐας, Cube Gallery, «Τα ωραία του Πέραν», κ.ά.). Δίνει ομιλίες με θέμα την Αθήνα και διοργανώνει περιπάτους στον αρχιτεκτονικό ιστό της πόλης. Το 2018 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Περπατώντας στην Αθήνα» και τον Μάιο του 2019 το βιβλίο του «Μικροί δρόμοι της Αθήνας», και τα δύο από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ.