Τα Fake News ή ψευδείς ειδήσεις, είναι ειδήσεις που βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης τα τελευταία χρόνια. Κινούνται σε μια γκρίζα ζώνη μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, έως ότου θεωρηθούν από την μεγαλύτερη μερίδα του κοινού και ειδικά από το κοινό του υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου ως πιθανότατα ψευδή και υποκινούμενα από σκοπιμότητες, πολιτικές, θρησκευτικές, πολιτισμικές κ.ά. και έτσι απαξιώνονται πλήρως, ενώ όσοι εξακολουθούν να τα πιστεύουν κατατάσσονται μοιραία σε μια κατώτερη νοητική κατηγορία.

Μια τέτοια περίπτωση ψευδούς είδησης στον χώρο της βιοηθικής εκτυλίχθηκε πρόσφατα, όταν ανακοινώθηκε στον Ελληνικό αλλά και τον διεθνή Τύπο και μάλιστα σε έγκυρα ΜΜΕ όπως η Washington Post, ότι μια 17χρονη από την Ολλανδία υπέστη ευθανασία στο σπίτι της κατόπιν αίτησής της, διότι έπασχε από μια δυσίατη και βασανιστική μετατραυματική διαταραχή μετά από βιασμό που υπέστη σε παιδική ηλικία. Ο αντίκτυπος υπήρξε μεγάλος και πολλοί εξέφρασαν την αγανάκτισή τους για το θέμα της ευθανασίας,  υποκινημένοι και από περιγραφές  διανθισμένες με λεπτομέρειες, όπως το κρεβάτι της ευθανασίας στο σαλόνι του σπιτιού και η έγκριση που δόθηκε από την σχετική αρχή και εκτελέστηκε από μια κλινική που ασχολείται με τέτοιες περιπτώσεις. Εντός ολίγων ημερών η είδηση διαψεύσθηκε. Η κοπέλα είχε αιτηθεί ευθανασία, αλλά το αίτημά της δεν είχε γίνει αποδεκτό διότι το πλαίσιο έγκρισης ευθανασίας στην Ολλανδία περιλαμβάνει αυστηρές προϋποθέσεις για άτομα τελικής νόσου, τις οποίες δεν τηρούσε η συγκεκριμένη περίπτωση. Η αλήθεια ήταν ότι η κοπέλα η οποία παρά την βασανιστική της νόσο είχε την δύναμη να εκδώσει και να προωθήσει σχετικό βιβλίο, έπασχε επίσης από κατάθλιψη και ανορεξία και αυτοκτόνησε διακόπτοντας την διατροφή της και μη αποδεχόμενη αναγκαστική σίτιση, την οποία ούτως ή άλλως δεν δοκίμασαν οι γονείς της σεβόμενοι την απόφασή της. Η υπόθεση αναδείχθηκε ως μια περίπτωση Fake News στον χώρο της βιοηθικής.

© Athina Gritzala, 2014

Αυτή η περίπτωση λόγω του εφηβικού της ηλικίας και της επιδίωξης της δημοσιότητας και του θανάτου υπό το φώτα της, μου θύμισε μια άλλη που πάλι χαρακτηρίστηκε ως ψεύτικη είδηση. Η Μπλε Φάλαινα ή  Μπλε Φάλαινα Πρόκληση  ήταν ένα διαδικτυακό ‘παιχνίδι’ που εμφανίστηκε γύρω στο 2016 απευθυνόμενο κυρίως σε εφήβους. Τα νεαρά αυτά άτομα καλούνταν να εκτελέσουν μια σειρά από καθήκοντα που τους ανέθεταν οι διαχειριστές που παιχνιδιού, τα οποία συνήθως διαρκούσαν πενήντα ημέρες περίπου, με τελική κατάληξη την ‘πρόκληση’ της αυτοκτονίας σε διαδικτυακή θέα. Η ρωσική εφημερίδα Novaya Gazeta, με ένα άρθρο της συνέδεσε πολλές αυτοκτονίες παιδιών που ήταν μέλη της ομάδας “F57” με το εν λόγω παιχνίδι. Ωστόσο αργότερα θεωρήθηκε ότι η σύνδεση της εφημερίδας ήταν υπερβολική αν και ο Philipp Budeikin, ένας 21 ετών φοιτητής ψυχολογίας ο οποίος ισχυρίστηκε ότι δημιούργησε το παιχνίδι, καταδικάστηκε για “ηθική αυτουργία σε τουλάχιστον 16 περιπτώσεις αυτοκτονίας νεαρών κοριτσιών”, όπως επίσης και δύο περιπτώσεις ηθικής αυτουργίας σε αυτοκτονία ανηλίκου.

Υπάρχουν πολλές αμφιβολίες ακόμη για το αν όντως αυτό το παιχνίδι προκάλεσε  όλη αυτήν τη ζημιά ή αν πρόκειται απλώς για Fake News ή για κομπασμούς των δημιουργών του που πιθανόν ανήκουν στην κατηγορία ατόμων που δηλώνουν εγκλήματα για να προβληθούν στην συνέχεια, ορμώμενα από κάποια διαταραχή της προσωπικότητάς τους. Ένας ακόμη διαδικτυακός μύθος δηλαδή.

Και βέβαια ποιος αγνοεί την γνωστότερη διεθνώς περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων με αεροπλάνα που ψεκάζουν (μας ψεκάζουν) που έχει δημιουργήσει τις χιλιάδες ίσως και εκατομμύρια διεθνώς των ‘ψεκασμένων’ οι οποίοι επηρέασαν και επηρεάζουν με ένα πλέγμα συνομωσιολογικών πεποιθήσεων ακόμη και πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα αλλά και τον υπόλοιπο κόσμο.

Ο ένας τρόπος (ο συνήθης) να αντιμετωπίσεις  αυτές τις περιπτώσεις είναι να τις αποδώσεις στην ευπιστία και την χαμηλή παιδεία και να μην ασχοληθείς παραπάνω, γιατί δεν αξίζει. Υπάρχει ωστόσο και ένα άλλος τρόπος να δεις το θέμα. Τα Fake News πολλές φορές απηχούν συλλογικές πεποιθήσεις, νεόκοπες και ακραίες, οι οποίες σηματοδοτούν συμβολικά μια αλλαγή της στάσης του κοινού απέναντι σε πολιτικά, κοινωνικά και ηθικά θέματα. Είναι συμπτώματα τα οποία θα πρέπει κανείς να μελετήσει και όχι να υποτιμήσει αν θέλει να βγάλει συμπέρασμα γι αυτό που εξυφαίνεται στο κοινωνικό σώμα, λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη την φοβερή πολιτική δύναμη που μπορεί να αποκτήσουν αυτές οι νέες συλλογικές  πεποιθήσεις.

Η ηθική απαξίωση της (ψευδούς) περίπτωσης ευθανασίας της νεαρής Ολλανδέζας αντανακλά μια συλλογική αγωνία για τους κινδύνους της νομιμοποίησης της ευθανασίας και έδρασε ως ένα νοητικό πείραμα που αποκαλύπτει την  ανασφάλεια την κοινωνίας σε σχέση με το πού πηγαίνει ο θεσμός της ευθανασίας και πού μπορεί να φτάσει. Δεν είναι εντελώς φαντασιακή δε αυτή η αγωνία, διότι τουλάχιστον μια κοινοβουλευτική πολιτική παράταξη στην φιλελεύθερη Ολλανδία έχει με ακραίο τρόπο υποστηρίξει την απροϋπόθετη διενέργεια ευθανασίας σε όποιον το ζητήσει, χαρακτηρίζοντας συντηρητικό τον οποιοδήποτε περιορισμό της.

Εντυπωσιακός επίσης, υπήρξε  ο ηθικός αντίκτυπος της υπόθεσης της Μπλε Φάλαινας και το ‘κύμα ηθικού πανικού’ που σάρωσε τη Ρωσία αλλά και όλον τον κόσμο, όταν αποκαλύφθηκε. Ο απόηχος της συζήτησης φτάνει μέχρι τις ημέρες μας.  Πολλές  φορές τα θέματα τα οποία προκαλούν τα ηθικά αντανακλαστικά της κοινής γνώμης, ακόμα και όταν αποκαλυφθούν ψευδή παραμένουν ως σημεία αναφοράς, κυρίως λόγω του προβληματισμού που προκαλούν και ο οποίος πυροδοτεί στη  συνέχεια ένα ηθικό και φιλοσοφικό διάλογο.   Στην περίπτωση της Μπλε Φάλαινας τόσο η κοινή γνώμη όσο και η δικαιοσύνη απέρριψαν ασυζητητί την νομιμότητα ενός ‘παιχνιδιού’ που οδηγεί στον αυτοτραυματισμό και τον θάνατο νεαρών ατόμων ακόμα και με τη συναίνεσή τους. Θεωρήθηκε γενικά ότι η συμμετοχή των εφήβων δεν ήταν μια έκφραση ελευθερίας, αλλά οφειλόταν σε ένα είδος ψυχολογικής βίας και εξουσίας που ασκούν οι παντοειδείς διαδικτυακοί ‘διαχειριστές’, στην μοναξιά και τα ψυχολογικά προβλήματα της εφηβείας, τα οποία κάνουν τους εφήβους να νοιώθουν επιτακτικά την ανάγκη συμμετοχής  σε μια ομάδα, την οποιαδήποτε ομάδα, έστω και αυτοκαταστροφής. Τα παιδιά αυτά αντί να συμμετέχουν  σε αθλητικές ομάδες, πραγματώνοντας την φαντασίωση του πρωταθλητή όπως άλλα παιδιά, συμμετέχουν στην Μπλε Φάλαινα πραγματώνοντας φαντασιώσεις αυτοκαταστροφής που ενυπάρχουν σε όλους μας.  Η αυτοκτονία  σε κοινή θέα τους δίνει μια συμβολική δύναμη, ‘ηρωοποιεί’ τον αυτόχειρα, τον κάνει πρωταθλητή στο σκοτεινό παιχνίδι αντί στο γήπεδο. Η Ρωσική αλλά και η διεθνής κοινότητα μέσω της αντίδρασής της στην ψεύτικη αυτή κατά το μεγαλύτερο μέρος της είδηση εξέφρασε την συλλογική ανασφάλεια που προκαλεί η  ανεξέλεγκτη λειτουργία του διαδικτύου και την αγωνία για την εγκληματική δραστηριότητά του, ιδίως όταν εμπλέκονται νεαρά άτομα, από την οποία νοιώθουν ότι είναι αδύνατον να περιοριστεί θεσμικά από κανέναν.

Ακόμα και στον μύθο του  ‘ψεκασμού’, ο οποίος σημειωτέον έχει υψηλό ποσοστό αποδοχής στην ελληνική κοινωνία, μπορεί να ανιχνεύσει κανείς την αγωνία για την πρόοδο των νέων τεχνολογιών και ειδικότερα της βιοτεχνολογίας στον έλεγχο της συμπεριφοράς, με έρευνες οι οποίες πραγματοποιούνται σε παράνομα εργαστήρια και εκτός κάθε νόμιμου πλαισίου, φτάνοντας πολλές φορές στη δημοσιότητα.

  Τα Fake News ίσως αντιπροσωπεύουν τους νέους αστικούς μύθους εν τη γενέσει τους. Αυτοί οι σύγχρονοι μύθοι, που συνδέονται με διάφορες παλιές και νέες θεωρίες συνομωσιών, αποτελούν στην ουσία τους έκφραση έλλειψης εμπιστοσύνης κάποιων πολιτών στους θεσμούς και την δυνατότητά τους να τους προστατεύσουν. Είναι ίσως κραυγές διαμαρτυρίας από τους πολίτες των σύγχρονων δημοκρατιών, που βιώνουν μια υποτίμηση από τις ελίτ και μια αίσθηση αποκλεισμού από το κοινωνικό γίγνεσθαι και τις σημαντικές αποφάσεις στον χώρο της υγείας, της παιδείας, της οικονομίας, της άμυνας, της έρευνας. Η λύση ίσως είναι η άρση του αποκλεισμού τους και η συμμετοχή τους, η οποία θα γεφυρώσει το έλλειμμα εμπιστοσύνης. Ήδη σε πολλές δυτικές χώρες αναφαίνεται όλο και ισχυρότερη η διάθεση για κοινωνική συναίνεση σε σημαντικά θέματα με πολλαπλούς θεσμούς κοινωνικής διαβούλευσης, που οδηγούν σε μια πιο συμμετοχική λήψη αποφάσεων στην υγεία και από εκεί σε μια πιο γενική αίσθηση των πολιτών ότι συμμετέχουν στη δημοκρατία της οποίας αποτελούν την πηγή αλλά και τον σκοπό.

*Ο Γεώργιος Μπούτλας είναι Χειρουργός Ορθοπαιδικός, Διδάκτορας Βιοηθικής ΕΚΠΑ

 

  • Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του globalview.gr 
  • Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου από άλλες ιστοσελίδες. Επιτρέπεται η διακίνηση του άρθρου με την προσθήκη ενεργού link.