Η συνέντευξη δόθηκε στην Ελένη Γουρνέλου* και μεταδόθηκε από το ράδιο ΕΜΠΝΕΥΣΗ της Σύρου στη συχνότητα των 107 FM. Ολόκληρη η συνέντευξη στην ιστοσελίδα του σταθμού:

https://www.empneusi.gr/podcast/eleni-gournelou-19-05-2019/

Ο μουσικοσυνθέτης Δημήτρης Παπαδημητρίου σκέφτεται, γράφει και δημιουργεί από τα ‘μικρά’ μέχρι τα ‘μεγάλα’ χωρίς διαλείμματα, χωρίς εκπτώσεις, χωρίς περιορισμό. Σκέψεις, ιδέες, ανάγνωση, χιούμορ, μνήμη, παρατήρηση και ποίηση είναι οι ψηφίδες που συνθέτουν τη μουσική του.

Στην πραγματικότητα, οι νότες, είναι γι’ αυτόν λέξεις, αριθμοί, εικόνες, διάλογοι.  Όλα συνδέονται μεταξύ τους την κατάλληλη στιγμή κι όλα εκπέμπουν. Η μουσική δεν σταματά ποτέ να τον απασχολεί τόσο ως ιστορία όσο και ως φιλοσοφία, περιστατικό ζωής, λογοτεχνία, ακόμα και πολιτική. Κι αυτό γιατί το να γράφει μουσική δεν είναι γι’ αυτόν επάγγελμα αλλά  χόμπι, όπως θα μου πει.

 Μείναμε μαζί τρεις ώρες και ταξιδέψαμε από την Ανατολή μέχρι τη Δύση. Μιλήσαμε για όλα όσα τον επηρέασαν τα πρώτα χρόνια της ζωής του στην Αλεξάνδρεια, όπως η Φωνή της Ελλάδας στα βραχέα, η Ουμ Κουλσούμ, ο Τσιτσάνης, ο Γαβαλάς, ο Θεοδωράκης, ο Χατζηδάκις. Με αυτή την ‘προίκα’ θα συνθέσει μουσική για το θέατρο, την τηλεόραση, τα ντοκιμαντέρ και τις ταινίες μυθοπλασίας μεγάλου μήκους. Έχει τιμηθεί με 14 ελληνικά και διεθνή βραβεία μουσικής για τον κινηματογράφο σε ευρωπαϊκά φεστιβάλ ενώ η εργογραφία του περιλαμβάνει Όπερα, μουσική δωματίου, μουσική για μπαλέτο αλλά και συμφωνικά έργα. Τον ευχαριστώ από καρδιάς γι’ αυτή τη συνέντευξη που μου παραχώρησε στο σπίτι του στο Παλαιό Φάληρο.

Ελένη Γουρνέλου: Κε Παπαδημητρίου σας ευχαριστώ πολύ για την αποδοχή της πρόσκλησης να βρεθούμε εδώ στο σπίτι σας. Οφείλω να πω ότι ήταν μεγάλη η επιθυμία μου να σας συναντήσω, όχι μόνο εξαιτίας του θαυμασμού μου για το έργο σας αλλά, κυρίως, εξαιτίας της συγκίνησης που μου προκαλείτε ως άνθρωπος αλλά και ως καλλιτέχνης.

Δ. Παπαδημητρίου: Σας ευχαριστώ, αν και νομίζω ότι υπερβάλλετε. Ωστόσο, αν στο θαυμασμό που αναφέρατε εμπεριέχεται και η διάσταση της απορίας θα το αποδεχτώ γιατί η πραγματική ετοιμολογία της λέξης «θαυμασμός»….είναι «απορώ» (γέλια).

Ελένη Γουρνέλου: Έχω παρατηρήσει ότι σε όλες σας τις συνεντεύξεις σκέπτεστε πάντα κάτι παραπάνω. Πάντα έχετε να προσθέσετε κάτι καινούργιο. Είστε ένας σκεπτόμενος άνθρωπος…

Δ. Παπαδημητρίου: Κάθε άνθρωπος είναι σκεπτόμενος αλλά δεν ξέρω αν αυτό είναι κάτι παραπάνω σε σύγκριση με τα ζώα που δεν έχουν το χάρισμα της σκέψης. Έχουν, βέβαια, το χάρισμα της γνώσης …των βασικών, τουλάχιστον, πραγμάτων. Και το αναφέρω αυτό γιατί, πολύ πρόσφατα, είχαμε τον χαμό ενός κατοικίδιου που έφυγε με έναν πολύ ευγενή τρόπο από τη ζωή και, είμαστε όλοι σύμφωνοι ότι το έκανε ευγενικά και χωρίς να ενοχλήσει επειδή κατάλαβε ότι από εδώ και πέρα θα ήταν βάρος λόγω γήρατος. Αυτή η συμπεριφορά αλλά και ο τρόπος που ‘έφυγε’ ήταν βαθιά φιλοσοφημένος και το βλέπαμε στο βλέμμα του το τελευταίο διάστημα. Η γνώση για κάτι και η αποδοχή του είναι ένας πολιτισμένος τρόπος να βλέπεις τα πράγματα.

Ελένη Γουρνέλου: Και τι είναι γνώση; Τα γράμματα;

Δ. Παπαδημητρίου: Σίγουρα είναι κι αυτά μια μορφή γνώσης….όταν δεν έχεις το χάρισμα του ενστίκτου. Είναι, όμως,  πιο επισφαλής και δύσκολη,  η γνώση. Ένα τεράστιο κομμάτι της γνώσης ανήκει στο χώρο της παράδοσης. Έχω καταλήξει στην άποψη και, πλέον, κάνω και τέτοιες παρέες. Δηλαδή, ανθρώπους που προέρχονται από χώρους κοινωνίας όπου η παράδοση προσδιορίζει σ’ ένα σημαντικό ποσοστό τη συμπεριφορά τους. Αυτοί οι άνθρωποι είναι πολύ πιο ασφαλείς σε σχέση με τον εαυτό τους και τους άλλους. Γι’ αυτό τους έχω δει να συμπαραστέκονται στην αρρώστια του γείτονα, ακόμα κι αν δεν τον πολυσυμπαθούν,  αλλά αυτό είναι η παράδοση…Λυπούνται, συμπαραστέκονται κι αν ακόμα όλο αυτό φαίνεται τυπικό, εν τέλει δεν είναι. Εμείς οι μουσικοί το ξέρουμε καλά αυτό γιατί συμβαίνει και στη μουσική. Η φόρμα και το περιεχόμενο, στο μεγαλύτερο ποσοστό, ταυτίζονται. Η φόρμα είναι το  περιεχόμενο και το αντίστροφο.

Ελένη Γουρνέλου: Εσείς, κ. Παπαδημητρίου ποιους κανόνες ακολουθείτε όταν γράφετε;

Δ. Παπαδημητρίου: Κοιτάξτε, ακόμα και η σονάτα είναι απότοκος της διαλεκτικής. Είναι ένας δικανικός διάλογος όπου η διαδικασία που τη διαμορφώνει είναι η Δημοκρατία.  Το ίδιο συμβαίνει και στην Αρχιτεκτονική. Η ανθρώπινη υπόσταση και οτιδήποτε κατασκεύασε είναι ένας κώνος. Στη βάση έχουμε τεράστια απόσταση. Όσο εμβαθύνεις οι κύκλοι των αντιθέτων μικραίνουν και όταν φθάνεις ψηλά σχεδόν πιάνεις τον αντίθετό σου. Είναι ένας ελάχιστος κύκλος που εμπεριέχει το ‘ναι’ και το ‘όχι’. Σε όλη αυτή τη διαδικασία και τη διαδρομή και για να είσαι πειστικός, πρέπει να δώσεις και στον άλλο το δικαίωμα ν’ αποφασίσει ελεύθερα.

Ελένη Γουρνέλου: Υπάρχουν πράγματα που είναι άλυτα όταν συνθέτετε και τι γίνονται αυτά; Τα προσπερνάτε;

Δ. Παπαδημητρίου: Ναι, βεβαίως υπάρχουν και είναι σε γνώση του δημιουργού αλλά δεν είναι η ώρα τους να επιλυθούν και έτσι παραμένουν άλυτα μέχρι να έλθει η ώρα τους. Για παράδειγμα. όταν έκανα το «Όνειρο Καλοκαιρινής Νυκτός», ένα έργο γεμάτο από αινίγματα, ανακάλυψα ότι οι σκηνοθέτες γοητεύονται από το μυστήριο των αινιγμάτων και τα αφήνουν άλυτα. Εγώ απάντησα σε όλα τα άλυτα….με τη βοήθεια του Απόστολου Δοξιάδη, του καλού μου φίλου,  και επίσης γιατί κατανόησα ότι υπήρχαν λάθος παραδοχές και αξιώματα τα οποία ανέτρεψα αφού δεν έβγαζαν πουθενά. Το σπουδαιότερο αξίωμα που ανέτρεψα σε αυτή τη περίπτωση ήταν ότι,  ο Σαίξπηρ δεν είχε ιδέα από αρχαία ελληνική ιστορία και μυθολογία  και ότι έβαζε μπερδεμένα τα ονόματα. Αυτό μου το είχε πει ακόμα και η μητέρα μου που ήταν φιλόλογος με διδακτορικό. Αυτό,  δεν ίσχυε καθόλου. Απλά,  ο Σαίξπηρ χαλούσε την ιστορία με τέτοιο τρόπο ώστε να μη του πάρουν το κεφάλι: εκκλησία και εξουσία. Πρέπει να σύρεσαι στα κείμενα σαν το φίδι για να ανακαλύπτεις αυτά τα πετραδάκια που δεν είναι εμφανή…

Με αφορμή το παραπάνω, ο Δ. Παπαδημητρίου θα μας αποκαλύψει ότι για λόγους πολιτικής, πολλές φορές, η δυτική εκκλησία είχε απαγορεύσει στο παρελθόν να ακούγεται η λαϊκή μουσική και ότι οι 30.000 περιπλανώμενοι μουσικοί κατηγορήθηκαν ως αμαρτωλοί και δολοφονήθηκαν. Αλλά και όσοι δεν γίνονταν μαέστροι εκκλησίας πέθαιναν πάμφτωχοι.

Από την άλλη μεριά, οι περιπλανώμενοι μουσικοί μετέφεραν ερωτικές επιστολές και επηρέαζαν πράγματι τα ήθη της κοινωνίας. Χρειάστηκε να μπούνε κανόνες ώστε η μουσική να παίζεται από πολλά πρόσωπα με έναν μαέστρο ώστε να ελέγχεται καλύτερα το αποτέλεσμα. Ο ίδιος μας εξηγεί ότι αρκετές φορές παραβαίνει τους κανόνες αυτούς και γράφει μουσική εμπλέκοντας δυτικά και ανατολικά στοιχεία, η σύνθεση των οποίων είναι και η μουσική του στο θέατρο, σε αρχαίες τραγωδίες ή κωμωδίες.

Στη συνέχεια,  θα μας μιλήσει για το «ελληνικό σχέδιο» που, υπό την αιγίδα της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, δίνει  χώρο και δυνατότητα σε νέους ανθρώπους ν’ αναδειχθούν ως ερμηνευτές, στιχουργοί και μουσικοί. Είναι ένα δικό του ‘στοίχημα’ που πιστεύει ότι έχει αρχίσει να πιάνει τόπο.

Ελένη Γουρνέλου: Κε Παπαδημητρίου πιστεύετε ότι μερικά πράγματα έρχονται και μας βρίσκουν από μόνα τους ή πάμε εμείς σε αυτά;

Δ. Παπαδημητρίου: Πιστεύω ότι κάποια πράγματα δεν θέλουν να φύγουν από πάνω μας ενώ άλλα θέλουν. Για παράδειγμα εγώ που δεν φυλάω τίποτα, ούτε καν φωτογραφίες, έχω μέσα στο σπίτι μου αντικείμενα τα οποία δεν ψάχνω ποτέ και δεν  ξέρω που βρίσκονται. Όμως, αυτά είναι πάντα εκεί. Τόσα και τόσα χάνονται αλλά κάποια  διατηρούνται χωρίς εμείς να κάνουμε τίποτα.

Ελένη Γουρνέλου: Έτσι είναι και το ταλέντο; Το έχεις ή δεν το έχεις;

Δ. Παπαδημητρίου: Κοιτάξτε, πώς είπαμε ότι λέγεται ο ραδιοφωνικός σταθμός που είστε; «Έμπνευση»; …θα πρέπει να προσθέσετε και τη λέξη «εργασία» (γέλια). Γιατί χωρίς την εργασία δεν μπορεί να σταθεί καμία έμπνευση,  ούτε το ταλέντο.

Ελένη Γουρνέλου: Τι είναι αυτό που κατά τη γνώμη σας σταματάει το ταλέντο;

Δ. Παπαδημητρίου: Το ταλέντο για εμένα πρέπει να κρίνεται πάντα εκ των υστέρων. Η φυσική κλήση δεν είναι ταλέντο. Πρέπει να σταθείς αντάξιος απέναντι σε αυτό, αν υπάρχει. Πιστεύω περισσότερο στην ανάγκη δημιουργίας έργου κι αυτό για εμένα είναι το πρώτο που πρέπει να έχει κάποιος και μετά τη φυσική ικανότητα. Επίσης, χρειάζεται έρευνα για να καταλήξεις σ’ ένα έργο. Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση να μπορείς να διακρίνεις ανάμεσα σε χιλιάδες πράγματα κάτι ή κάποιον που αξίζει. Αυτό μπορεί να συμβεί και στην κοινωνία. Ένα τέτοια παράδειγμα είναι η επιλογή ενός απλού υπαλλήλου που βρήκα στην ΕΡΤ και τον έκανα Δ/ντή. Και δεν τον είχα ξεχωρίσει μόνο εγώ, αλλά κι άλλοι που δεν μπορούσαν να κάνουν το βήμα γιατί έπρεπε να δώσουν μάχη με το κατεστημένο. Εκ των υστέρων όλοι συμφώνησαν ότι ήταν η σωστή επιλογή, αλλά τη μάχη χρειάστηκε να τη δώσει κάποιος και σε αυτή τη περίπτωση ήμουν εγώ

Ελένη Γουρνέλου: Τι είναι αυτό που σας κάνει να είστε βέβαιος για τη μουσική σας όταν γράφετε; Είναι ακαριαίο το συναίσθημά σας ότι αυτό που γράφετε έτσι πρέπει να γραφτεί και όχι αλλιώς;

Δ. Παπαδημητρίου: Ναι. Είναι ακαριαίο. Και αυτό που έχει σημασία είναι ότι και οι άλλοι το αποδέχονται αλλά κάποιος πρέπει να τους το πει. Το υιοθετούν αμέσως. Υπάρχουν στη τέχνη πράγματα που κάποιος τα λέει για πρώτη φορά. Αυτά δεν κάνουν επιτυχία. Πρέπει να πεις κάτι που όλοι σκέφτηκαν αλλά δεν το είπαν. Αυτό θα γίνει επιτυχία. Πρέπει κάποιος να το πει ευσύνοπτα και ευμνημόνευτα.

Ελένη Γουρνέλου: θα λέγατε ότι είστε ένας τυχερός άνθρωπος;

Δ. Παπαδημητρίου: Ναι. Αλλά αν έπρεπε να κάνω μια λίστα όσων με ευεργέτησαν θα ήταν πάνω από 150 άνθρωποι. Ο Χατζηδάκις είναι αυτονόητο αλλά δεν ήταν μόνο αυτός….Είναι και ο Θεοδωράκης κ.α.

Ελένη Γουρνέλου: Σας άλλαξε η επιτυχία; Κινδυνέψατε να χειραγωγηθείτε από την επιτυχία;

Δ. Παπαδημητρίου: Όχι. Δεν μου αρέσει να με διαχωρίζουν. Το σιχαίνομαι αυτό…επιτίθεμαι, μάλιστα αν π.χ. με αναφέρουν ως ‘κορυφαίο’ και το μετανιώνω στη συνέχεια. Έχω μια σοβαρή επίγνωση ότι η ανηφόρα προς τον ουρανό της τέχνης είναι τεράστια κι ότι ακόμα κι αν κάποιοι έχουν διανύσει κάποια μέτρα δεν μπορούν να επαίρονται γι’ αυτό. Υπάρχουν πολλά ακόμα χιλιόμετρα μέχρι τη μικρή μας κορυφή. Γιατί υπάρχουν και διαφορετικές κορυφές. Δεν υπάρχει, λοιπόν, κανένας λόγος να κάνουμε τόσο σαματά!

Οι Ελλάδα έχει 3 διαδικασίες αδικίας. Η πρώτη αδικία είναι η άνιση μεταχείριση των ίσων. Η δεύτερη αδικία είναι η ίση μεταχείριση των άνισων που κρατάει πολλά χρόνια και η τρίτη είναι η μείωση αυτού που κάποτε ήταν πρώτος. Μια τέτοια συζήτηση είχα με τον σκηνοθέτη τον Βασίλη τον Παπαβασιλείου ο οποίος είναι φίλος μου και πολύ ξεχωριστός άνθρωπος. Ήμασταν σ’ ένα τραπέζι και τρώγαμε μαζί και με τον Μάνο Ελευθερίου και ο Βασίλης είπε το κορυφαίο: «Δημήτρη,  στην Ελλάδα ταβανιάζεις γρήγορα». Και σκέφτηκα ότι πράγματι από το πάτωμα μέχρι το ταβάνι είναι τελικά πολύ μικρή η απόσταση. Και απάντησα: «Βασίλη, υπάρχει η περίπτωση και να περάσεις το ταβάνι….γιατί μπορεί και να το τρυπήσεις. Μετά δεν σε βλέπουν….» Μου απάντησε: «Έχεις δίκιο»!

Ελένη Γουρνέλου: Κ. Παπαδημητρίου υπάρχει κάποια αλήθεια που την ακολουθείτε πιστά σε ο,τι κάνετε; Ένας μπούσουλας που τον ακολουθείτε ακόμα και στην καθημερινότητα;

Δ. Παπαδημητρίου: Δεν νομίζω ότι με διατρέχει ένα μόνο moto…αλλά αν θα έλεγα κάτι σαν μια μικρή παράγραφο και όπως το σκέφτομαι αυτή τη στιγμή,  θα έλεγα ότι σπάνια πρέπει να κατατρέχουμε σε αυθαίρετες και απόλυτες ρήσεις για τα πράγματα και ότι μια μετριοπαθής σκέψη μπορεί να σε οδηγήσει σε ακραία συμπεράσματα με μεγαλύτερη ασφάλεια απ’ ότι μια ακραία φιλοσοφική σκέψη, η οποία, εντέλει σε οδηγεί σε μετριοπαθή συμπεράσματα μετά από τρία χρόνια. Μέσα από τα διαβάσματά μου και τις διάφορες φιλοσοφικές σχολές θα έλεγα ότι διατηρούσα μετριοπαθείς απόψεις και θαύμαζα διαφορετικά πράγματα μεταξύ τους. Άλλοι φίλοι μου είχαν ακραίες σκέψεις αλλά στη συνέχεια οδηγήθηκαν σε μετριοπαθείς σκέψεις. Άρα, προτείνω στους νεότερους μια μετριοπαθή φιλοσοφική σκέψη προκειμένου κάποια στιγμή να φθάσουν σε κάποια πιο ακραία προσωπική άποψη γιατί από αυτή, την ακραία, θα αντλήσουν εν τέλει περισσότερα και πιο γοητευτικά στοιχεία της ζωής. Θα το κάνουν, όμως, πιο συνειδητά.

– Κε Παπαδημητρίου σας ευχαριστώ πολύ!

-Κι εγώ

 

*Η ΕΛΕΝΗ ΓΟΥΡΝΕΛΟΥ γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Στη συνέχεια μετακινήθηκε στη Λέσβο εξαιτίας του Ο. Ελύτη και του Ασημάκη Πανσέληνου και από το 1994 εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Οι βασικές σπουδές της είναι στο αντικείμενο  «Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό»  της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΕΑΠ και το Msc της στη «Κοινωνική Ανθρωπολογία και Ιστορία του Πανεπιστημίου Αιγαίου». Έχει συνεργαστεί με το ραδιοφωνικό σταθμό ΑΙΟΛΟΣ της Μυτιλήνης και τον ΕΜΠΝΕΥΣΗ της Σύρου σε εκπομπές με θέμα συνεντεύξεις με ανθρώπους των τεχνών και των γραμμάτων. Έχει εκδώσει μια ποιητική συλλογή με τίτλο: «Αστρολάβος» και αρθρογραφεί  σε εφημερίδες της Λέσβου και της Σύρου. Από το 2018 διαμένει μόνιμα στην Ερμούπολη όπου συνεχίζει να εργάζεται στο Πανεπιστήμιο. Μόνιμο ενδιαφέρον και συνοδοιπόρος στη ζωή ο πολιτισμός και η τέχνη όχι σαν εξαίρεση αλλά σαν καθημερινότητα.