Γράφει η Ελένη Γουρνέλου*

Καλοκαίρι του 2015. Η αρχή μιας κουβέντας για αργότερα…

Οδηγώ από το χωριό Πάμφιλα της Λέσβου προς Μυτιλήνη. Είναι η καθημερινή μου διαδρομή για το γραφείο εδώ και πολλά χρόνια. Το καλοκαίρι, ωστόσο, του 2015, η διαδρομή αυτή, θα αποκτήσει για μένα αλλά και για όλους τους κατοίκους  της περιοχής μίαν άλλη, επιπλέον, σημασία. Είναι η διαδρομή των προσφύγων και των μεταναστών[1] που καταφθάνουν κατά εκατοντάδες, χιλιάδες περπατώντας από τις βόρειο-ανατολικές ακτές του νησιού προς τη πόλη της Μυτιλήνης.  Στο δρόμο, το βλέμμα μου θα διασταυρωθεί, πολλές φορές,  με το δικό τους. Εκείνοι, έχουν φθάσει με βάρκες από απέναντι και έχουν περπατήσει χιλιόμετρα με την ελπίδα ενός καλύτερου κόσμου που θα τους σώσει. Εγώ,  συνεχίζω τα καθημερινά μου δρομολόγια. Αρκετοί από τους πρόσφυγες κρατούν παιδιά στα χέρια ή τους ώμους. Ηλικιωμένοι στηρίζονται σε μπράτσα, μπαστούνια ή σέρνουν αναπηρικά αμαξίδια. Η μεγάλη τους αγωνία είναι να φθάσουν στο λιμάνι κι από εκεί να πάρουν το πλοίο για τον Πειραιά. Αργότερα,  θα ψάξουν με κάθε μέσο τον τρόπο διαφυγής τους προς την κεντρική και Βόρεια Ευρώπη. Μαζί με την ελπίδα για σωσμό και καλύτερη ζωή, κουβαλούν σακίδια με τη λιτή περιουσία τους.  Όταν δεν έχεις τίποτα να βασιστείς, κρατάς τη σταγόνα της μνήμης και διασχίζεις τη θάλασσα. Αν καταφέρεις να βγεις στην ακτή ίσως και να σωθείς…

Ο ανέστιος «άλλος»

Εκείνες τις μέρες το λιμάνι της Μυτιλήνης μοιάζει ένας ατέλειωτος σκουπιδότοπος. Υποδομές υποδοχής και προώθησης των προσφύγων δεν υπάρχουν. Η ‘οικονομική’ και, τώρα η ‘προσφυγική’ κρίση, δεν αφήνει  περιθώριο οργανωμένης αντιμετώπισης αυτής της πρωτοφανούς σε μαζικότητα μετακίνησης προσφύγων που, ακόμα και σήμερα  βρίσκεται σε εξέλιξη. Οι καταυλισμοί και τα κέντρα ταυτοποίησης είναι αυτοσχέδιες παράγκες. Όλοι θέλουν να ξεφύγουν το συντομότερο…Από την άλλη, οι κάτοικοι του νησιού παρακολουθούν σαστισμένοι και επιφυλακτικοί τους πρόσφυγες και τις σκηνές camping που στήνουν στις πλατείες της πόλης για να στεγάσουν τις οικογένειές τους. Οι αφίξεις μεγαλώνουν, ο δημόσιος χώρος στενεύει και τα πολιτισμικά αντανακλαστικά ανάμεσα στη «φιλοξενία» και την «ετεροφοβία»[2] βρίσκονται σε συνεχή αναμέτρηση. Παρά τη θλιβερή εικόνα και την ανατροπή στην καθημερινότητα του νησιού που, θα διαρκέσει όλο το καλοκαίρι αλλά και το φθινόπωρο του 2015, σ’ ένα μεγάλο ποσοστό, οι ντόπιοι θα ταχθούν τυπικά ή άτυπα υπέρ της «αλληλεγγύης των προσφύγων»[3].

 

Το νησί πλημμυρίζει καταυλισμούς και camps, όπως το  “Hotspot” στη Μόρια,  το κέντρο φιλοξενίας στην τοποθεσία του Καρά Τεπέ, το ΠΙΚΠΑ αλλά και μια σειρά από μικρότερα κέντρα υποδοχής στις ανατολικές παραλίες του νησιού με επίκεντρο τη Συκαμιά, την Εφταλού και το Αεροδρόμιο. Όλοι αυτοί οι χώροι, γίνονται σημεία αναφοράς του προσφυγικού για τη Λέσβο και όχι μόνο. Παράλληλα με τους πρόσφυγες,  στο νησί καταφθάνουν αυτόκλητοι εθελοντές αλλά και οργανώσεις ΜΚΟ, προσελκύονται μεγάλοι χρηματικοί πόροι αλλά και πρόσωπα από τον χώρο της διεθνούς πολιτικής και της τέχνης.

 

 Η Λέσβος είναι, πλέον, προορισμός δημοσιογράφων, διεθνών μέσων επικοινωνίας, ερευνητών, ακτιβιστών, εθελοντών-τουριστών, παραγόντων κ.α. που, με αφορμή τη βοήθεια προς τους πρόσφυγες, επισκέπτονται, τις περισσότερες φορές, για πρώτη φορά το νησί. Η παραμεθόρια Λέσβος γίνεται κέντρο ‘παγκοσμίου προσκυνήματος για το προσφυγικό’ ενώ, παράλληλα, δημιουργείται μια νέα οικονομία γύρω από τις ανάγκες που αφορούν σε υπηρεσίες προς τους πρόσφυγες και τους εθελοντές (ξενοδοχεία, δωμάτια, εστιατόρια, καφετέριες, καταστήματα με είδη camping, super markets αλλά και άλλες υπηρεσίες που οργανώνονται συν τω χρόνω για τους πρόσφυγες).  Δεν θα συμβεί, ωστόσο, το ίδιο με τον τουρισμό όπου οι ιδιοκτήτες ξενοδοχείων και ταξιδιωτικών πρακτορείων διαμαρτύρονται έντονα για ακυρώσεις αφίξεων, ειδικά στα βόρεια παράλια του νησιού. Τα άλλοτε γνωστά για την ομορφιά και τη γραφικότητά τους θέρετρα του Μολύβου, της Πέτρας, της Εφταλούς και της Συκαμιάς μετατρέπονται σε προσφυγικά καταφύγια αλλά ο πόνος δεν ταιριάζει με τον τουρισμό ….

Από τη ροή στη στάση. Η νέα φάση του προσφυγικού.

Η συμφωνία της Ε.Ε. με την Τουρκία τον Μάρτιο του 2016 σηματοδοτεί μια νέα φάση στην προσφυγική κρίση με αποτέλεσμα τη συνεχή ροή και τη δημιουργία στάσιμου πληθυσμού προσφύγων στην Ελλάδα[4].  Σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας πάνω από 150.000 άνθρωποι είναι καθηλωμένοι τα τελευταία  τέσσερα χρόνια στη χώρα. Η Λέσβος εξακολουθεί να είναι στη πρώτη γραμμή του προσφυγικού με κυρίαρχο πια θέμα τον άδηλο χρόνο παραμονής των προσφύγων στο νησί. Η αρχική διάθεση συμπαράστασης και η μεγαλόψυχη κατανόηση της ΄διαφοράς’ αρχίζει να υποχωρεί και οι διαμαρτυρίες των ντόπιων ολοένα αυξάνουν. Άτομα που,  μέχρι πρότινος,  μπορούσαν να έλθουν στη θέση των άλλων και να συμπαρασταθούν, τώρα, τείνουν προς την αδιαφορία, την ενόχληση ή ακόμα και την επιθετικότητα. Η σταθεροποίηση των προσφύγων στο χώρο, η θέα της καθημερινής ετερότητας αλλά και η ταύτιση τοπωνυμίων όπως είναι το χωριό της Μόριας με το Hotspot (πρώην στρατόπεδο), δημιουργεί στους ντόπιους την ανάγκη της επανα-οικειοποίησής του, σύμφωνα με τις δικές τους αναπαραστάσεις και προσδοκίες για τον τόπο. Η «προσφυγική αλληλεγγύη» εξασθενεί ολοένα και περισσότερο.

Από τη «αλληλεγγύη» στην αγανάκτηση. Ζώντας με την ετερότητα των ‘άλλων’.

Τον Ιούλιο του 2019 στο δρομολόγιο του λεωφορείου από Μυτιλήνη προς Μόρια οι αντεγκλήσεις των επιβατών με θέμα το προσφυγικό είναι φορτισμένες. Η διαλεκτική σχέση μεταξύ χώρου και κοινωνίας στη θέα εκατοντάδων, νέων προσώπων με διαφορά στο χρώμα, τη θρησκεία αλλά και την ανάγκη δημιουργίας μιας νέας ζωής δοκιμάζεται ύστερα από τέσσερα χρόνια κάτω από άλλους όρους. Οι συνεχείς αφίξεις και η μακρά παραμονή τους στο νησί αναδεικνύει ότι οι άνθρωποι δεν ζούμε σαν ‘υλικά άτομα’ που επιπλέουν στον ‘υλικό κόσμο’ αλλά έχουμε μνήμη, φαντασία, φόβο, συναισθήματα, φαντασιώσεις, όνειρα, νοσταλγία αλλά και στερεότυπα που είναι συστατικά των τόπων που έχουμε μεγαλώσει. Έτσι, παρά το γεγονός ότι η συνύπαρξη με τους πρόσφυγες αρχικά δημιούργησε αισθήματα συμπάθειας και συνείδησης για το πόσο εύθραυστη, ασταθής και παρωδική είναι η υποτιθέμενη ευμάρεια και ασφάλεια της ζωής μας, η στασιμότητά τους στο χώρο χωρίς σχεδιασμό, εγείρει φόβους, αγανάκτηση αλλά και αλλαγή στάσης που, πολλές φορές, γίνεται «ευκαιρία» πολιτικής εκμετάλλευσης. Η αλήθεια είναι ότι η  αρχική «αλληλεγγύη» προς τους πρόσφυγες δεν υπήρξε ανώδυνη ούτε και καθολική. Οι διαπραγματεύσεις της συμβίωσης δυο διαφορετικών κοινοτήτων είναι πάντα πολλαπλές. Εμπεριέχουν αντιφάσεις, συμβιβασμούς και μεταβολές. Κι εκεί αρχίζουν τα δύσκολα!

Στο HotSpot της Μόριας, σήμερα, παραμένουν παγιδευμένοι 11.000 πρόσφυγες με άγνωστη την ημερομηνία αναχώρησής τους από το νησί. Οι συνθήκες είναι απάνθρωπες και η συμβίωση ατόμων που δεν έχουν σπίτι και εργασία και οι οποίοι προέρχονται από διαφορετικές εθνότητες δεν είναι καθόλου εύκολη. Συχνά, οι μεταξύ τους βίαιοι καυγάδες μπορεί να οδηγήσουν σε φόνους ή επικίνδυνους τραυματισμούς[5]. Οι περισσότεροι από τους πρόσφυγες επισκέπτονται καθημερινά τη Μυτιλήνη άλλοτε για να βγάλουν χρήματα από τα ΑΤΜ, άλλοτε για  να κάνουν βόλτα, άλλοτε για να ψαρέψουν στο λιμάνι, να πιούν καφέ, να ψωνίσουν ή για να εκπαιδευτούν σε φιλικές εστίες εκπαίδευσης (Mosaik [6], σχολεία δεύτερης ευκαιρίας, ειδικά προγράμματα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ ή από  χορηγίες[7] κ.α.). Κάποιοι από αυτούς επέλεξαν να μείνουν στο νησί και δημιούργησαν τους δικούς τους χώρους εστίασης[8] και ψυχαγωγίας αλλά και ανθρώπινες σχέσεις.  Αυτή είναι η θετική πλευρά της συνύπαρξης.

Η πλειοψηφία, ωστόσο, των μεταναστών είναι καθ’ οδόν κι αυτή η ρευστότητα έχει επηρεάσει την καθημερινή ζωή των κατοίκων που αναζητούν διαφυγές ‘αποκατάστασης΄ της εικόνας του τόπου. Πρόσφατα διοργάνωσαν στο παλιό ρωμαϊκό υδραγωγείο της Μόριας ανοικτές μουσικές εκδηλώσεις, έκθεση φωτογραφίας αλλά και άλλα δρώμενα στη προσπάθεια απεγκλωβισμού του τόπου τους από το χαρακτηρισμό του HotSpot[9] και ανάδειξης της πολιτισμικής κληρονομιάς του τόπου. Παρόμοιες εκδηλώσεις με την ένταξη/συμμετοχή των προσφύγων σε αυτές έχουν διοργανωθεί κι από άλλους πολιτιστικούς συλλόγους και έχουν συμβάλλει στην άμβλυνση των προβλημάτων συμβίωσης και επισφάλειας. Ωστόσο, το πρόβλημα του προσφυγικού στη Λέσβο παραμένει σε εκκρεμότητα όσο οι πρόσφυγες παραμένουν στο νησί χωρίς τη θέλησή τους αλλά και χωρίς, πλέον, την ανεκτικότητα των ντόπιων,  η οποία βαίνει συνεχώς μειούμενη. Τα πολιτισμικά αντανακλαστικά υποχωρούν και ο τρόπος που εφεξής θα χειριστούν το θέμα οι τοπικές αρχές αλλά και η νέα κυβέρνηση είναι πολύ σημαντικός ώστε αφενός να μη χαθεί η αναγνωρισμένη, πλέον,  για το νησί  «αλληλεγγύη» κι αφετέρου να μην απαλειφθεί ως παρακαταθήκη για το μέλλον λόγω της κατάχρησής της.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Κώστας Γαβριλάκης, Περιβαλλοντολόγος (Καλοκαίρι, 2015)

*Η ΕΛΕΝΗ ΓΟΥΡΝΕΛΟΥ γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα.  Οι βασικές σπουδές της είναι στο αντικείμενο  «Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό»  της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΕΑΠ και το Msc της στη «Κοινωνική Ανθρωπολογία και Ιστορία» του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

——-

[1] Η έννοια του ΄πρόσφυγα’, σύμφωνα με τα ελληνικά δεδομένα εμπεριέχει την έννοια του ευάλωτου, του κατατρεγμένου αλλά ταυτόχρονα και του περαστικού από τον τόπο  σε αντίθεση με την έννοια του μετανάστη που εμπεριέχει την έννοια εκείνου που έρχεται για εγκατάσταση σ’ έαν τόπο. Προφανώς, υπάρχουν και οι συνδηλώσεις του πρόσφυγα της ελληνο-τουρκικής ανταλλαγής πληθυσμών του 1922 όπως έχει βιωθεί ειδικά στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.

[2] Και οι δυο έννοιες αναφέρονται σε εισαγωγικά στο Παπαταξιάρχης Ε., «Μια Μεγάλη ανατροπή: Η ‘Ευρωπαϊκή προσφυγική κρίση’ και ο νέος πατριωτισμός της ‘αλληλεγγύης’», Σύγχρονα Θέματα τεύχος 132-133, Ιανουάριος-Ιούνιος 2016 σελ. 7-28

[3] Όπως αναφέρεται στο ίδιο άρθρο του Ε. Παπαταξιάρχη.

[4] https://data2.unhcr.org/en/situations/mediterranean/location/5179#_ga=2.34066401.1328423997.1565355483-1164801298.1560500286

[5] https://www.unhcr.org/gr/12701-%cf%83%ce%bf%ce%ba%ce%b1%cf%81%ce%b9%cf%83%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%b7-%ce%b7-%cf%8d%cf%80%ce%b1%cf%84%ce%b7-%ce%b1%cf%81%ce%bc%ce%bf%cf%83%cf%84%ce%b5%ce%af%ce%b1-%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%bf-%ce%b8.html

[6] https://lesvosmosaik.org/el/%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CF%89%CF%83-%CE%B7%CE%BB%CE%B8%CE%B1%CF%84%CE%B5/

 

[7] https://www.snf.org/el/grafeio-typou/lista-neon/2017/06/to-isn-kai-to-idryma-fc-barcelon-synergazontai-gia-na-boithisoun-paidia-prosfyge/

 

[8] https://popaganda.gr/newstrack/mitilini-sto-estiatorio-nan-i-magires-ke-i-servitori-ine-prosfiges-pou-epelexan-na-minoun/

 

[9] https://www.politikalesvos.gr/tzaz-synaylia-sti-moria-quot-tha-patiso-ston-omo-ton-progonon-moy-quot-20-aygoystoy/