Το αν η Ευρώπη βρίσκεται σε παγίδα βραδείας ανάπτυξης ή στασιμότητας, μένει όχι να επιβεβαιωθεί, αλλά να αναγνωριστεί επίσημα – πράγμα που δεν αναλαμβάνει κανείς να το κάνει. Σύμφωνα, πάντως, με τις τελευταίες προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (Σεπτέμβριος 2019) οι ρυθμοί αύξησης του ΑΕΠ στην Ευρωζώνη αναμένονται μόλις στο 1,1% για το 2019, στο 1,2% για το 2020 και στο 1,4% για το 2021.

Η ανησυχία για υποτονική ανάπτυξη, ο επικίνδυνα χαμηλός πληθωρισμός, το σχεδόν στάσιμο ονομαστικό εισόδημα και το γενικευμένο κλίμα οικονομικής αβεβαιότητας που δεν ευνοεί τις επενδύσεις, καθιστά δυσβάστακτο το βάρος του δημόσιου και του ιδιωτικού χρέους. Το συνολικό αποτέλεσμα είναι κάτι που αφορά, πρωτίστως, την Ελλάδα: στον ορίζοντα βρίσκεται ο φόβος μιας ακόμα χαμένης δεκαετίας. Οι κομπασμοί της κυβέρνησης για τις πρώτες 100 ημέρες οικονομικής επιτυχίας, δεν ανταποκρίνονται ούτε στο εσωτερικό που κινείται στον ρυθμό του προηγούμενου προϋπολογισμού ούτε στο ευρωπαϊκό περιβάλλον που δεν έχει αποφασίσει ακόμα σε ποιους ρυθμούς θα κινηθεί.

Το δεύτερο πλαίσιο ανάλυσης της Ευρώπης πέραν του οικονομικού είναι, βέβαια, όχι απλά αυτό της πολιτικής στασιμότητας αλλά αυτό του ευρωπαϊκού πολιτικού κενού. Μετά την ολοκλήρωση των εκλογικών κύκλων των τελευταίων ετών, ο προηγούμενος κίνδυνος κατακερματισμού της Ευρωζώνης έχει μεν υποχωρήσει, αλλά δεν έχει εξαφανιστεί.

Η απόφαση του πολιτικού συστήματος της Βρετανίας να εγκαταλείψει την Ε.Ε., οι αλλεπάλληλες ανατροπές στις ευρωατλαντικές σχέσεις μετά την άνοδο του Τραμπ στη προεδρία των ΗΠΑ, η μισο-απόσυρση των Αμερικανών από τα πεδία της Μέσης Ανατολής ύστερα από δεκαετίες καταστροφικής δράσης στην περιοχή του Κόλπου, οι σχέσεις με τη Ρωσία, ο ιστορικός ρόλος της Ευρώπης στη Μέση Ανατολή από την εποχή του Λώρενς της Αραβίας και της συμφωνίας Σάϊκς-Πικό… από το μακρινό 1916, η διαχείριση του προσφυγικού-μεταναστευτικού από το 2015 με το σύμφωνο Ε.Ε.-Τουρκίας, όλα τους, αποτελούν όχι απλά προκλήσεις, αλλά ζητήματα που, εφόσον δεν λύνονται, απειλούν το άμεσο μέλλον των «ενωμένων» χωρών.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πράγματι ατελής, χαλαρή οικονομικο-πολιτική συγκατοίκηση κρατών και λαών. Δεν αποκλείεται, και μένει να το δούμε, να εξελιχθεί σε στέρεη, βιώσιμη ομοσπονδία κατά το υπόδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών ‒ που, σημειωτέον, χρειάστηκε πάνω από έναν αιώνα για να οικοδομηθεί στην παρούσα μορφή. Ωστόσο, είναι κάτι περισσότερο από ένας απλός διεθνικός οργανισμός, όπως ο ΟΗΕ ή το ΝΑΤΟ, καθώς έχει σημαντικά στοιχεία υπερεθνικού διακυβερνητισμού.

Ομως, αυτό το μοναδικό, πλην ασταθές οικοδόμημα, από «ομοσπονδία εθνικών κρατών», όπως το χαρακτήριζε επί των ημερών της προεδρίας του στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ο Ζακ Ντελόρ, έως την πλήρη έλλειψη της «affectio societatis » (της κοινωνικής στοργής) που επεσήμανε ο ίδιος, από το 2015 και εδώ, σέρνεται. Με τα δικά του λόγια, «αυτό το σύστημα σήμερα (της Ευρωζώνης), δεν μπορεί να κυβερνηθεί και δεν μπορεί να διαρκέσει άλλο». Θέλει να μακροημερεύσει, μέσα από επαναλαμβανόμενες πολιτικές αυτοκτονίες.

Στις διεθνείς ειδήσεις των τελευταίων ημερών για την κατάσταση στη Συρία και την επίθεση της Τουρκίας κατά των Κούρδων της περιοχής, η Ε.Ε. απουσιάζει σαν να μην έχει άποψη ή συμφέροντα. Το «θέμα θα συζητηθεί σήμερα». Αίφνης, η ελληνική κυβέρνηση ανακάλυψε ότι το προσφυγικό-μεταναστευτικό δεν ήταν ιδεοληπτικό «πρόβλημα του ΣΥΡΙΖΑ» αλλά κάτι περισσότερο. Στη βάρδια αυτής της κυβέρνησης έλαχε η Συμφωνία (υπεγράφη τελευταία σε τεχνικό επίπεδο – Technical Agreement) για τον έλεγχο και την αστυνόμευση του εναέριου χώρου (Air Policing) της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας, από ελληνικά μαχητικά αεροσκάφη.

Αλλά οι Μακεδονομάχοι και οι ειδήσεις δεν σχολίασαν απολύτως τίποτα. Και η Ν.Δ. ‒που είχε αυτοκτονήσει πολιτικά πριν καν πάρει την κυβέρνηση‒ σήμερα δεν έχει άποψη για την έναρξη των συνομιλιών ένταξης στην Ε.Ε. της Βόρειας Μακεδονίας και της Αλβανίας (την οποία τορπιλίζει τελείως προσχηματικά η σύμμαχος Γαλλία και η Ολλανδία). Σαν να μην έχει συμφέροντα η Ελλάδα στα Βαλκάνια, αφήνει χώρους κενούς στον Πούτιν ή στον Ερντογάν.

Όλοι χύνουν δάκρυα στους βωμούς της ιστορικής ευθύνης. Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι σημαντικοί παγκόσμιοι παίκτες ‒η Ε.Ε., η Ρωσία, η Κίνα και οι ΗΠΑ‒ απλώς μετασχηματίζουν τον παγκόσμιο ρόλο τους. Αλλά αν, πράγματι, αυτό ισχύει για τους τρεις τελευταίους, για την Ευρώπη, δεν ισχύει. Η ατζέντα του Μακρόν από την πλευρά της Γαλλίας (πρώτα ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση και μετά ευρωπαϊκή διεύρυνση), και η ατζέντα της Γερμανίας (πολιτική των μικρών βημάτων της Μέρκελ, χωρίς δεσμεύσεις και περαιτέρω θεσμικές μεταρρυθμίσεις), είναι και οι δύο προβληματικές, προσχηματικές και αυτοκτονικές για τον μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Εμείς, θα ήμαστε ίσως μακαρίτες! Δε λέω. Αλλά υπάρχουν πολλά θεματάκια: κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, ζητήματα ιδεολογιών κ.λπ. στις προβολές του μέλλοντος. Αλλά, το πιο σιχαμένο, όπως το είχε εντοπίσει προφητικά ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, είναι ότι «με τις πολιτικές αυτοκτονίες το πρόβλημα είναι ότι μετά ζεις για να μπορείς να μετανιώνεις». Εχουμε τέτοια περιθώρια;