Γράφει η `Εφη Αγραφιώτη

Το ότι η μουσική ενός ρωσο-εβραίου μετανάστη θα έμπαινε με άνεση σε μια αίθουσα κλασικών συναυλιών ήταν ακατανόητο στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Τότε ήταν που ο συνθέτης παρουσίασε για πρώτη φορά το πολύ αγαπητό (στη συνέχεια και ακόμα σήμερα) «Rhapsody in Blue». Δεν συμβαίνει συχνά…

Κατά τη διάρκεια μιας εκδήλωσης στο Aeolian Hall το 1924, οι συμμετέχοντες, όπως ο Σέργιος Ραχμάνινοφ και πολλοί τζαζίστες συζητούσαν για την ταυτότητα και το μέλλον της αμερικανικής μουσικής. Σε αυτό το τεραστίων διαστάσεων χωνευτήρι διαφορετικών πολιτισμών η μουσική σίγουρα παίζει ρόλο ενωτικό και προσδιοριστικό αλλά από τι θα χαρακτηριστεί η συνέχεια; Βασικό το ερώτημα της τότε συζήτησης! Πώς θα μπορέσουν να προσδιορίσουν το τι είναι η τζαζ μέσα στο κάδρο της αμερικάνικης μουσικής κουλτούρας, ήταν κι αυτό ένα ερώτημα όχι εύκολο στο να επιχειρηματολογήσουν εκεί η την εποχή. «Είναι ένα ενδιαφέρον και δημιουργικό ιδίωμα που μπορεί να αξιοποιηθεί από όλους τους συνθέτες ή μήπως ανήκει στενά στη μουσική που απευθύνεται στους πολλούς και απαίδευτους πολίτες»; Αναρωτήθηκαν αρκετοί.

Η «συμφωνική τζαζ» της Ραψωδίας του Γκέρσουιν ήρθε να απαντήσει, αφού μέσα σε λίγα λεπτά μπόρεσε να καθηλώσει τους πάντες, αν και δεν ήταν καν ολοκληρωμένη η μουσική στην παρτιτούρα όταν εκείνη την ημέρα παίχτηκε. Ο ίδιος αυτοσχεδίαζε στο πιάνο, οι μουσικοί περίμεναν νεύμα για να τον ακολουθήσουν κοιτώντας μπροστά τους ένα σχεδόν κενό από νότες κείμενο με σημειώσεις. Οι μουσικοί της αίθουσας έδωσαν … κι άλλα ραντεβού για να συνεχίσουν τον προβληματισμό τους. Μοιάζει απίστευτο αλλά έτσι έγινε!

Ο Γκέρσουιν, ονειρευόταν να αξιοποιήσει  την κουλτούρα των νέγρων και να την ομογενοποιήσει συνδυάζοντας τη με το μπλουζ και τη συμφωνική αισθητική και ενοργάνωση. Δεν είχε αποφασίσει να κλειστεί στα συμφωνικά τείχη, αλλά έπαιζε και έγραφε για το Μπρόντγουεη με την ίδια άνεση και χαρά. Πίστευε ακράδαντα στην ενιαία δύναμη της μουσικής και επιχειρούσε να το αποδείξει χωρίς λόγια, μόνο με τη μουσική του. Για χρόνια έγραφε ατελή σκαριφήματα που θα τον οδηγούσαν ίσως στην αποτύπωση των επιθυμιών του αυτών.

Η νουβέλα «Πόργκι» του Ντιμπόζ Χέιγουορντ, που περιγράφει την ιστορία ενός ανάπηρου μαύρου πάμφτωχου επαίτη ωρίμασε την ιδέα του «Πόργκι και Μπες» το 1933. Έτσι ξεπήδησε και η υπέροχη μελωδία του «Summertime», που έχει από τότε καταγραφεί σε τουλάχιστον 2.500 εκτελέσεις και σήμερα αποτελεί κομμάτι ρεπερτορίου και για κλασικούς ερμηνευτές. Βέβαια, για να μην εξωραΐζουμε, η όπερα αυτή που ανέβηκε το 1935 κάθε άλλο παρά άρεσε στους κριτικούς. Μετά από τριών μηνών παραστάσεις ο συνθέτης αποκαρδιωμένος από την προσβλητική ωμότητα με την οποία επιχειρούσαν να τον απορρίψουν, εγκατέλειψε τον αγαπημένο του χώρο και πήγε να ζήσει στο Χόλυγουντ, όπου και παρέμεινε μέχρι το θάνατό του, το 1937, χωρίς να προλάβει να χαρεί το θρίαμβο που ακολούθησε και που τον ανέδειξε ως τον αρτιότερο συνθέτη του είδους, αναδεικνύοντας και τον αρχικό του στόχο, να υμνήσει και να αναδείξει την ένωση και τη δύναμη της διαφορετικότητας μέσα στην κοινωνία.

Δεν υπάρχει στη συνέχεια μουσικός που να μην άγγιξε τις νότες του Γκέρσουιν! Το 1998, για την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννηση του συνθέτη, το ίδρυμα Red Hot, που αγωνίζεται για την καταπολέμηση του AIDS κυκλοφόρησε το δίσκο «Red Hot + Rhapsody» με μια πλειάδα καλλιτεχνών που επιστρατεύονται και αποτυπώνουν πολύ διαφορετικές αποδόσεις των τραγουδιών του συνθέτη, κάνοντας τα όμως ακόμα πιο δυνατά αφού έτσι αποδεικνύεται στο σήμερα η διαχρονική τους δύναμη. Το σημείο αναφοράς του δίσκου είναι η διασκευή του «Bess You Is My Woman Now», από την φωνή του Σενεγαλέζου Μπάμπα Μαλ, που επέλεξε να το τραγουδήσει στη μητρική του γλώσσα.
Μια σελίδα καλογραμμένη, πολυτραγουδισμένη και τυχερή, του 1935, σε διασκευή για δυο πιάνα, encore της συναυλίας με τον Γιώργο Κοντραφούρη στον Κήπο του Μεγάρου το 2013: G.Gershwin,-Bess, You Is My Woman Now.

Ο Τζορτζ Γκέρσουιν δεν ήταν ασφαλώς μια τυχαία περίπτωση καλού μουσικού, ήταν μια γενναία προσωπικότητα που κατέβαλε διαρκή προσπάθεια να υλοποιήσει οράματα. Ήταν ένας άνθρωπος με σεβασμό στη γνώση και την παράδοση, με εντυπωσιακή διαίσθηση και φαντασία, ικανός και ως δημιουργός αλλά και ως μουσικός ερμηνευτής, να υποστηρίξει άψογα τα έργα του.