Τετάρτη 11 Δεκεμβρίου 2019: Μια αληθινή βραδιά μνήμης για τον ευπατρίδη της καρδιάς μας Μάνο Χαριτάτο.

Γράφει η Ίρις Κρητικού

Με αφορμή τα 10 χρόνια από την ενσωμάτωση του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ) -έργο ζωής του αλεξανδρινού Μάνου Χαριτάτου και του συνοδοιπόρου και επιστήθιου φίλου του, του επτανήσιου Δημήτρη Πόρτολου- στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, το Διοικητικό Συμβούλιο του ΜΙΕΤ διοργάνωσε και προσκάλεσε τους φίλους και συνεργάτες του Μάνου σε μια αλησμόνητη, πιστεύω, πλέον για όσους ευτυχήσαμε να είμαστε εκεί, βραδιά, αφιερωμένη στη μνήμη του, στο λαμπρό Αμφιθέατρο του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, την περασμένη Τετάρτη.

Για την ιστορία και το έργο του ΕΛΙΑ και για τον πολύτιμο Μάνο Χαριτάτο μίλησαν οι Διονύσης Καψάλης, Διευθυντής του ΜΙΕΤ, Μίλτος Πεχλιβάνος, Καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στη Freie Universität του Βερολίνου, Έρη Σταυροπούλου, Ομότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο EΚΠΑ, Χριστίνα Ντουνιά, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ, Δημήτρης Πόρτολος, Ιστορικός, συνιδρυτής του ΕΛΙΑ και Ευάγγελος Βενιζέλος, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο ΑΠΘ, π. Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης.

Τον –εξαιρετικό- συντονισμό είχε ο Γιάννης Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, ενώ από την πρώτη σειρά παρακολουθούσε, εμφανώς συγκινημένη, η Αλεξάνδρα Χαριτάτου, η επί σειρά ετών «εξ απορρήτων» του πατέρα της, όπως τρυφερά είπε ο Δημήτρης Πόρτολος.

Μάνος και Αλεξάνδρα Χαριτάτου

Για την ιστορία, το ΕΛΙΑ ιδρύθηκε το 1980 με τη μορφή μη κερδοσκοπικού σωματείου και από το 2009 αποτελεί τμήμα του ΜΙΕΤ.

Το ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ είναι μια από τις βασικότερες εστίες παραγωγής και προαγωγής της έρευνας στο χώρο των ανθρωπιστικών σπουδών στη χώρα μας. Κατέχει τον μεγαλύτερο αριθμό αρχείων ιστορικών προσώπων και προσώπων των γραμμάτων και τεχνών από οιονδήποτε άλλο ομοειδή φορέα. Με περισσότερους από 100.000 τίτλους στη βιβλιοθήκη του, με σπανιότατους τίτλους εφημερίδων, με εκατοντάδες ιδιωτικά ψηφιοποιημένα αρχεία, με ανεκτίμητη συλλογή φωτογραφιών, cartes postales και σπάνιων εφήμερων, το ΕΛΙΑ σήμερα, δυναμικό και πολύτιμο, συνεχίζει να ενεργοποιείται, τόσο στην Αθήνα όσο και τη Θεσσαλονίκη, διασώζοντας και ψηφιοποιώντας νέα αρχεία, εκδίδοντας βιβλία, δανείζοντας υλικό, προσφέροντας τεχνογνωσία και λειτουργώντας ως μοναδική βάση δεδομένων για την εκπόνηση πρωτότυπων μεταπτυχιακών εργασιών. Ωραίο παράδειγμα, η συλλογή των εκατοντάδων εναλλακτικών μυθιστορηματικών επίδοξων τίτλων που ο ίδιος ο Μένης Κουμανταρέας συνέλεγε για τα προσεχώς του, όπως εξαιρετικά αφηγήθηκε η Χριστίνα Ντουνιά.

Και ας σταθώ σε κάτι ακόμη ανέκδοτο που μας θύμισε τρυφερά η Χριστίνα
Ντουνιά: την ατελειώτη σειρά από πονηρά και ακυκλοφόρητα ανέκδοτα, κρίκους
συμπυκνωμένης σοφίας, αιωρούμενα κομματάκια, κλειδιά και αντικλείδια γνώσης,
ψηφιοποιημένες εικόνες και σελίδες βιβλίων που ο Μάνος με τρόπο ακατάβλητο
αν και πολύ καταβεβλημένος έστελνε κατά τη διάρκεια της αρρώστιας του στους
φίλους και συνεργάτες του διαδικτυακά. Επιθυμώντας διακαώς να επικοινωνήσει
ενεργά και σπινθηροβόλα και φυσικά, να συνεχίσει να προσφέρει. Και ναι, και εγώ
τα έχω αποθηκεύσει τα δικά μου πολύτιμα αυτά μηνύματα και μέηλ, και
φαντάζομαι και αρκετοί από τους παρόντες επίσης, όπως βεβαίως και η ίδια τα
δικά της, καθώς εκμυστηρεύτηκε στο σιωπηλό και απολύτως προσηλωμένο κοινό
της η κυρία Ντουνιά.

Ας σταθούμε ωστόσο στο κλίμα της βραδιάς. Αυτής της χθεσινής βραδιάς μνήμης για τον Μάνο Χαριτάτο που ήταν μεστή, συναρπαστική, απολαυστική, συγκινητική. Με αμεσότητα ροής, με ιστορικά και ανέκδοτα στοιχεία και αφηγήσεις εξαιρετικά συντεταγμένες και ουσιαστικές, δίχως τη χρήση γραμμένων κοινότυπων λόγων. Ποτέ δεν θα ξεχάσω κι εγώ τις διασωστικές κούτες νουνού που, όπως γλαφυρά μας θύμισε με αναγκαστικές παύσεις και κόμπο στη φωνή ο εξ ανέκαθεν συνοδοιπόρος του στο ΕΛΙΑ Δημήτρης Πόρτολος, λογίζονταν ως μονάδα μέτρησης των σωσμένων αρχείων, ποτέ δεν θα ξεχάσω τις χαριτωμένες και απολύτως αληθινές αφηγήσεις για τις μυστικές συνάξεις και τις πολύτιμες πληροφοριοδοτήσεις σκοτεινών θυρωρών και πλανόδιων παλαιοπωλών και για τις συστηματικές διασώσεις από τα σκουπίδια ή τις άναρχες διασώσεις κομάντο με το διαβολικό μηχανάκι, ποτέ δεν θα ξεχάσω και τη γενναιοδωρία του μοιράσματος και της εμπιστοσύνης του αρχειακού υλικού στην οποία αναφέρθηκε στην εξαιρετική της παρουσίαση και η Χριστίνα Ντουνιά, και την οποία είχα τη μεγάλη τύχη με ανάμεικτη αιδώ, θάρρος και θράσος να βιώσω από πρώτο χέρι κι εγώ ως νεόκοπη επιμελήτρια, αφότου συναντηθήκαμε με τον M.X. στην Αθήνα και το εμβληματικό άνδρο της Αγίου Ανδρέου λίγο μετά το 1994.

Στη ροή της βραδιάς, παρόντες πολλοί από τους τότε εθελοντές και τις εθελόντριες (στις οποίες όπως όλοι ξέρουμε ο Μάνος ασκούσε ιδιαίτερη γοητεία), εκπρόσωποι ιδρυμάτων όπως του ίδρυμα Ι. Κωστοπούλου που εξαρχής στάθηκε αρωγός στο έργο του ΕΛΙΑ όπως εξάλλου και το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος που βοήθησε ουσιαστικά στην απόκτηση της αθηναϊκής έδρας (σημαντική και η οικονομική ενίσχυση μέσω των δύο δημοπρασιών που διοργανώθηκαν τότε με την αμέριστη συμβολή του επιστήθιου φίλου του ΕΛΙΑ Πέτρου Βέργου). Παρόντες και παντοτινά έκοντες, καθώς, όπως πολύ σωστά αφηγήθηκε ο Ευάγγελος Βενιζέλος μιλώντας εξ ιδίας κυβερνητικής πείρας, ο Μάνος είχε μεταξύ άλλων αυτό το μονάκριβο τάλαντο: «να σου υποβάλλει τη δική του ιδέα και διακαή επιθυμία υλοποίησης, και να σε κάνει να νομίζεις ότι είναι δική σου και του την προτείνεις με ενθουσιασμό και εφηβική ανυπομονησία υλοποίησης εσύ!»

Παρόντες τέλος, βεβαίως και πολλοί ακόμη από τους διαχρονικούς φίλους και συνεργάτες του. Καθισμένη στις πίσω σειρές ανάμεσα στην Βάσω Αβραμοπούλου και την Αργυρώ Αγγελοπούλου,  δεν μπορούσα παρά να διακρίνω καθαρά την ύποπτη εκείνη γυαλάδα και στα δικά τους μάτια.

Μερικοί άνθρωποι είναι στα αλήθεια αναντικατάστατοι και μοναδικοί, ακόμη και όταν σε μία ζωή έχουν κάνει ό,τι άλλοι σε περισσότερες, ακόμη όταν έχουν τη διαύγεια να προνοήσουν έγκαιρα για αυτό το άραγμα της Κιβωτού της ανθρώπινης γνώσης σε ένα στέρεο Αραράτ σαν το ΜΙΕΤ, όπως εξίσου γλαφυρά ανέφερε ο Ευάγγελος Βενιζέλος, λίγο πριν κλείσει την αποψινή βραδιά για τον αγαπημένο ετούτο όλων των Αθηναίων αλεξανδρινό, με την απαγγελία της ποιητικής ωδής του έτερου μέγιστου αλεξανδρινού Κ.Π. Καβάφη. αφιερωμένης στη λάμψη και τη σημασία του εφήμερου που η φευγαλέα του χρυσόσκονη, στο όνομα της μνήμης, δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να απαλειφθεί από την ιστορία της ανθρωπότητας. Αιωνία η ομορφιά, η σοφία, το χιούμορ και η χαρά της ζωής, η σαγήνη και η πολυτιμότητά σου, αγαπημένε μας Μάνο…

Κωνσταντίνος Καβάφης «Από υαλί χρωματιστό»

Πολύ με συγκινεί μια λεπτομέρεια

στην στέψιν, εν Βλαχέρναις, του Ιωάννη Καντακουζηνού

και της Ειρήνης Aνδρονίκου Aσάν.

Όπως δεν είχαν παρά λίγους πολυτίμους λίθους

(του ταλαιπώρου κράτους μας ήταν μεγάλ’ η πτώχεια)

φόρεσαν τεχνητούς. Ένα σωρό κομμάτια από υαλί,

κόκκινα, πράσινα ή γαλάζια. Τίποτε

το ταπεινόν ή το αναξιοπρεπές

δεν έχουν κατ’ εμέ τα κομματάκια αυτά

από υαλί χρωματιστό. Μοιάζουνε τουναντίον

σαν μια διαμαρτυρία θλιβερή

κατά της άδικης κακομοιριάς των στεφομένων.

Είναι τα σύμβολα του τι ήρμοζε να έχουν,

του τι εξ άπαντος ήταν ορθόν να έχουν

στην στέψι των ένας Κυρ Ιωάννης Καντακουζηνός,

μια Κυρία Ειρήνη Aνδρονίκου Aσάν.

 

Μάνος Χαριτάτος (1944 – 27 Δεκεμβρίου 2012) ήταν Έλληνας συλλέκτης και ένας εκ των δύο ιδρυτών του Εθνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια[2] και ήταν γιος του Δημήτρη Χαριτάτου και της Μαρίας Ζάχαρη. Περάτωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στο Κολλέγιο Αθηνών[1] και σπούδασε στο οικονομικό τμήμα[2] της Νομικής Σχολής Αθηνών. Το 1980 ανέλαβε την διεύθυνση του Μουσείου της πόλεως των Αθηνών, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 1989. Το 1965 μαζί με τον ιστορικό και φίλο του, Δημήτρη Πόρτολο, ίδρυσε το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ), του οποίου διετέλεσε πρόεδρος[2] επί αρκετά χρόνια. Ήταν ιδρυτικό Μέλος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Τέχνης -EUARCE. Υπήρξε συλλέκτης παλαιών εγγράφων, φωτογραφιών, αφισών, εφημερίδων, κ.ά. ειδών. Με δική του φροντίδα κατάφερε να συγκεντρώσει πλήθος αρχειακού υλικού, που συνδέεται κυρίως με την οικονομική, λογοτεχνική και κοινωνική ιστορία, το οποίο και φυλάσσεται στον ΕΛΙΑ.

“Το ΕΛΙΑ συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό ιδιωτικών αρχείων (προσώπων, οικογενειών, συλλόγων, εταιρειών κ.ά.). Στη συλλογή αρχείων διακρίνονται δύο κυρίως ενότητες: ιστορικά αρχεία και αρχεία λογοτεχνίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ιστορικά αρχεία που αφορούν την επανάσταση του 1821 –ανάμεσά τους το αρχείο της οικογένειας Κολοκοτρώνη- ενώ από την πολιτική ζωή της νεότερης Ελλάδας ξεχωρίζουν τα αρχεία του Ε. Βενιζέλου και του Χ. Τρικούπη. Αρχεία πολιτικών, διπλωματών, στρατιωτικών, μεγάλων οικογενειών φωτίζουν τον μεσοπόλεμο, την περίοδο της Κατοχής και του εμφυλίου, την μεταπολεμική περίοδο. Για τη μελέτη της οικονομικής ιστορίας πολύτιμα στοιχεία αντλούνται από τα αρχεία τραπεζιτών, διοικητών της Εθνικής Τράπεζας, επιχειρηματιών, εμπόρων. Ο μικρασιατικός ελληνισμός, η μετανάστευση, η ναυτιλία, είναι επίσης κάποιες από τις πολλές θεματικές που αναδεικνύονται από το πλήθος των διαθέσιμων πηγών. Στην ενότητα των λογοτεχνικών αρχείων διασώζονται τα επάλληλα ίχνη των γραφών και του μόχθου των λογοτεχνών από τον 19ο αιώνα ως τις μέρες μας, η επιστολογραφική τους επικοινωνία και ενδιαφέροντα τεκμήρια των βίων τους. Κριτικοί λογοτεχνίας και εκδότες λογοτεχνικών περιοδικών και εφημερίδων αποτυπώνουν στα αρχεία τους την κίνηση αισθητικών ρευμάτων και ιδεών. Αρχεία που πλουτίζουν τις γνώσεις μας για την ιστορία της εκπαίδευσης, της αρχαιολογίας και των εικαστικών τεχνών μπορούν επίσης να αναζητηθούν στη συλλογή του ΕΛΙΑ. Τα αρχεία που αφορούν την ιστορία και τον πολιτισμό της Βόρειας Ελλάδας φυλάσσονται στο ΕΛΙΑ Θεσσαλονίκης.

Δείτε τον κατάλογο των αρχείων

Ώρες λειτουργίας αναγνωστηρίου Λογοτεχνικών Αρχείων: Τρίτη-Παρασκευή 9.00-14.00 τηλ.: 210 3211149″