Ενα «φιλοαμερικανικό Ιράν» θα ήταν, σήμερα, το πιο ακαριαίο διεθνοπολιτικό ανέκδοτο. Από την άλλη, η ιστορία της Μέσης Ανατολής και του Περσικού Κόλπου φωτίζει πολλά – μια ιστορία που αποσιωπάται.

Το Ιράν υπήρξε στόχος εισβολέων και θύμα μιας γεωγραφίας που το τοποθέτησε σε χρυσοφόρους εμπορικούς δρόμους και πάνω σ’ έναν ωκεανό πετρελαίου. Οι Άγγλοι ήθελαν μέσω του νότιου Ιράν μια ασφαλή δίοδο προς τις Ινδίες. Οι Ρώσοι ήθελαν το βόρειο τμήμα του Ιράν. Η άπληστη δυναστεία των Κατζάρων ξεπουλούσε, μέσω δικαιωμάτων, τον πλούτο της χώρας.

Το 1891 ο Σάχης Νάσερ-αλ-Ντιν πούλησε την Ιρανική καπνοβιομηχανία στην Βρετανική Αυτοκρατορική Εταιρεία Καπνού. Το 1901 ο γιος του, ο Σάχης Μουτζαφάρ-αλ- Ντιν, πούλησε στον Λονδρέζο τυχοδιώκτη Ουίλιαμ Νοξ Ντ’ Αρσί την «αποκλειστικότητα εξεύρεσης, εκμετάλλευσης, ανάπτυξης, μεταφοράς, πώλησης και εμπορίας του φυσικού αερίου και πετρελαίου … για περίοδο εξήντα ετών». Οταν βρέθηκαν τα πετρέλαια του Αμπαντάν, η Αγγλο-Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου (η AIOC) –ένα κράτος εν κράτει που ο Τσόρτσιλ αποκαλούσε «φανταστικό έπαθλο από τη γη των παραμυθιών»– συνέδεσε τα συμφέροντά της με τη Βρετανική αποικιοκρατία που είχε καταλύσει κάθε έννοια ιρανικής κυριαρχίας.

Τους άθλιους Κατζάρους διαδέχθηκαν οι αθλιότεροι Παχλεβί. Το Ιράν βίωσε έναν ψευδο- εκσυγχρονισμό, με τον σάχη Ρεζά να συντηρεί την αρπαχτική διάθεση των Άγγλων. Οι Άγγλοι ήθελαν τα πετρέλαια και το διυλιστήριο του Αμπαντάν. Οι Ιρανοί ήθελαν λύσεις στα έμμονα προβλήματα φτώχειας, της εξάρτησης, της υπανάπτυξης και της ξένης εκμετάλλευσης του πλούτου τους.

Ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός του Ιράν Μοχάμεντ Μοσαντέκ,  στους ώμους των οπαδών του, μετά από ομιλία του για την εθνικοποίηση της Εταιρείας Πετρελαίων (Σεπτέμβριος 1951). Ανετράπη με πραξικόπημα που στηρίχτηκε παρασκηνιακά από τις ΗΠΑ.

AP Photo, File

 

Το 1951 ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ –σταθερός αντίπαλος των Σαχ Παχλεβί και των Άγγλων‒ φάνηκε να δίνει μια δημοκρατική, αντιαυταρχική και φιλολαϊκή λύση. Βέβαια, ο Μοσαντέκ εθνικοποίησε την Εταιρεία Πετρελαίων (τότε προμήθευε το 90% πετρελαίου στην Ευρώπη). Εκτοτε οι Άγγλοι αντιμετώπισαν την υπόθεση του Ιράν ως «ζήτημα αγράμματων ιθαγενών που εγείρονταν στις δυνάμεις του πολιτισμού». Πέρα από τα συγκείμενα των κοινωνικών θεωριών για τα μοτίβα εξουσίας και, κυρίως, των θεωριών της ανάπτυξης, οι Αγγλοι εκτός από τα πετρέλαια, ήθελαν να σταματήσουν τον Μοσαντέκ και ό,τι συμβόλιζε για τα αντιαποικιοκρατικό πνεύμα σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η υπόθεση, έκτοτε θα μπορούσε να είναι ένα χολιγουντιανό σίκουελ με τίτλο «Πραξικόπημα και μαργαριτάρια». Η Αγγλία πίεζε τις ΗΠΑ για δράση κατά του Μοσαντέκ τονίζοντας τον κίνδυνο της σοβιετικής επιρροής. Ο Τσόρτσιλ κατηγορούσε τον Μοσαντέκ σαν «γέρο παράφρονα αποφασισμένο να καταστρέψει τη χώρα του και να την παραδώσει στους κομμουνιστές». Η ψυχροπολεμική Αμερική «τσίμπησε». Ο γνωστός στην Ελλάδα πράκτορας της Βρετανικής Μυστικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, ο Κρις Γουντχάους, είχε παίξει ρόλο: «Δεν ήθελα να κατηγορηθώ ότι προσπαθούσα να χρησιμοποιήσω τους Αμερικανούς για να βγάλουν απ’ τη φωτιά τα βρετανικά κάστανα. Επαναλάμβανα [στη CIA και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ] την κομμουνιστική απειλή προς το Ιράν και όχι το ενδιαφέρον μας  για τον έλεγχο των πετρελαίων», έγραφε αργότερα (βλ. Stephen Kinzer, «Ιράν – Ώρα Μηδέν», εκδόσεις Θετίλη, 2005).

Ο εγγονός του Θεόδωρου Ρούσβελτ, πράκτορας της νεοσύστατης CIA, ο Κέρμιτ Ρούσβελτ, υπό την προτροπή των Τζον Φόστερ Ντάλλες και του Άλλεν Ντάλλες μαζί με τους Άγγλους και τη βοήθεια του Σάχη Μοχάμμεντ, κατέστρωσαν το πραξικόπημα με την ονομασία «Επιχείρηση Αίας».

Το 1953 ανέτρεψαν τον Μοσαντέκ –τον μόνο δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό σε ολόκληρη την πολιτική ιστορία του Ιράν– και επανέφεραν στο Θρόνο του Παγωνιού τον ανίκανο και δειλό, πλην φιλοδυτικό, Σάχη. Του επέτρεψαν να επιβάλει μια τυραννία που προκάλεσε την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, που με τη σειρά της ανέδειξε μια φανατική αντιαμερικανική θεοκρατία που εργαλειοποίησε την τρομοκρατία ως όργανο λειτουργίας του κράτους. Τότε, Ευρωπαίοι και Αμερικανοί το μόνο που ήξεραν για το Ιράν ήταν τα δάκρυα και τα μαργαριτάρια της πριγκίπισσας Σοράγια.

Το παράδοξο είναι ότι το Ιράν, μέχρι τότε, ήταν φίλα προσκείμενο στην Αμερική και πίστευε στον αντιαποικιακό της ρόλο. Έκτοτε η ιστορία είναι γνωστότερη. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979, οι όμηροι της Αμερικανικής Πρεσβείας στην Τεχεράνη, η αμετροεπής συμμαχία Αμερικανών και Σαντάμ Χουσεΐν της δεκαετίας του ’80 στον Ιρανο-ιρακινό πόλεμο κ.λπ., κ.λπ.

Ωστόσο, η δυτική πλευρά αλλά και η ιρανική πλευρά αποσιωπούν αυτήν τη ιστορική- πολιτική πραγματικότητα που δίνει απαντήσεις στους κύκλους αίματος και εκατέροθεν υποκρισίας και… καμία γκλαμουριά.

Υπάρχουν χρήσιμα συμπεράσματα; Πολλά. Πρώτον, όταν καταλύονται οι δημοκρατίες με πραξικοπήματα, φυτρώνουν αυταρχικά καθεστώτα. Δεύτερον, μια επιλεκτική πολιτική στρατιωτικών επεμβάσεων «κατά» των αυταρχικών καθεστώτων –όπου τα τανκς και τα ντρονς θα ρίχνουν και αγωγές του πολίτη– δεν εγκαθιδρύει δημοκρατίες. Τρίτον, οι αδικίες γεννούν κύκλους αίματος. Τέταρτον…

πηγη