Τόνια Μανιατέα: Αχ, αυτή η γλώσσα μας – Από την «ευθύνα» στην «ευθύνη»…

Πάντα θα ξαφνιάζομαι, πάντα θα σκαλίζω, πάντα θα ανακαλύπτω… Αυτή δεν είναι, άλλωστε, και η ουσία της λέξης «ζωή»;  Οκτώ ερμηνείες δίνει στο λήμμα «ζωή» ο Δημητράκος και λίγο πολύ όλες συγκλίνουν σε αυτό: μια ανάσα που παίρνεις και αφήνεις με στόχο.

Λοιπόν, σε μια τέτοια ερευνητική διαδρομή, σκόνταψα στη λέξη «προσκυνώ», ρήμα που χρησιμοποιείται κατά κόρον από τον Όμηρο. Γι άλλη μια φορά διαπίστωσα πως αντίστοιχο –ενίοτε και περισσότερο- ενδιαφέρον με την ετυμολογία των ελληνικών λέξεων, έχει το ταξίδι τους στους αιώνες! Κι ενθουσιάζομαι σαν παιδί όταν συνειδητοποιώ την ύπαρξή τους εκεί όπου δεν μπορούσα να φανταστώ. Πώς να το πω… Είναι σαν να είσαι στη Σαχάρα και εκεί, σε μιαν όαση, σηκώνεις πέτρα και βρίσκεις από κάτω κάτι δικό σου!

Να, τι εννοώ…

Στα Αρχαία Ελληνικά, η λέξη «φιλώ» – «ασπάζομαι» αποδίδεται με το ρήμα «κυνέω/ώ».  Το «προσκυνέω/ώ» σημαίνει κάνω ένα βήμα εμπρός και φιλώ (προ-σ-κυνέω). Στην εξέλιξή του το ρήμα έλαβε την ερμηνεία «υποδέχομαι με σεβασμό, με χαρά». Αλλά η βάση όλων φαίνεται να είναι στη λέξη «κύων» (σκύλος). Στο τετράποδο, που κάνει χαρές, που πλησιάζει και γλύφει το χέρι αυτού που αγαπά και σέβεται, αυτού στον οποίο δείχνει υποταγή! Ως εκ τούτου, η ακριβής ερμηνεία της λέξης «προσκυνέω/ώ», είναι «πλησιάζω, γονατίζω και φιλώ σαν σκύλος. Για την απόλυτη ακρίβεια του πράγματος, η λέξη σημαίνει «χαίρομαι, σέβομαι, δηλώνω υποταγή, με τον τρόπο που εκφράζεται ο σκύλος»!

Ο μέλλοντας του «κυνέω/ώ» είναι «κύσω» ή «κύσσω» στην ποιητική ομηρική εκδοχή. Από αυτό το τελευταίο εικάζεται ότι προκύπτει το αγγλικό «kiss» («φιλί», «φιλώ»)! Και εδώ, ανοίγει ένας άλλος κύκλος έρευνας, διότι, ως γνωστόν, «μία πηγή ίσον καμμία πηγή»… Έτσι, αναζήτησα την προέλευση της λέξης «kiss» στα αγγλικά λεξικά. Και έπεσα στην εξής πολύ ενδιαφέρουσα ερμηνεία:

Το αγγλικό ρήμα «kiss» έχει τη ρίζα του στο ρήμα «cyssan», το οποίο με τη σειρά του ανάγεται στο «ku(s)» της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας λέξεων (μέλη της οποίας είναι η Ελληνική, η Αγγλική, η Γερμανική, η Ισπανική, η Ρωσική κ.α.), που δηλώνει το φίλημα. Από αυτή την ίδια, ινδοευρωπαϊκή ρίζα, προέκυψε και το γερμανικό «kussen» (με umlaut – δύο τελίτσες πάνω από το «u», αλλά άντε να τα ανακαλύψεις σ΄ αυτό το πληκτρολόγιο…), το «kyssa» των Ισλανδών και το θέμα «κυ(σ)», από το οποίο προήλθε το αρχαιοελληνικό «κυνέω/ω» και το ομηρικό «κύσσω»!

 

Το συγκλονιστικό με την Ελληνική είναι ότι πρόκειται για γλώσσα εννοιολογική. Κάθε, μα κάθε, λέξη περιγράφει μία έννοια. Καταγράφει τον ήχο, την εικόνα, την αίσθηση. Δεν είναι γλώσσα που αποστηθίζεται. Είναι γλώσσα, που βιώνεται. Για παράδειγμα, αν αναζητήσει κανείς την προέλευση της λέξης «χαράκωμα», θα οδηγηθεί, βέβαια, στη λέξη «χάραξ», αλλά όχι στον γνωστό μας τον κανόνα, που χρησιμοποιούμε για τις ευθείες γραμμές. Χάραξ-χάρακας λέγεται και το ξύλο που μπήγεται γύρω από ένα στρατόπεδο για την οχύρωσή του σε περίοδο πολέμου! Από εδώ, λοιπόν, προέρχεται το «περιχαρακώνομαι», ως κίνηση αυτοπροστασίας, από εδώ και το «χαράκωμα»!

 

Έως και συγκινητική θα χαρακτήριζα την ετυμολογία της λέξης «φθόνος». Προέρχεται από το ρήμα «φθίνω»/ελαττώνομαι». Μα, ο φθόνος δεν είναι ένα συναίσθημα, που μας λιγοστεύει, που μας τρώει;

 

Πολύ ενδιαφέρουσα είναι και η ετυμολόγηση της λέξης «άγαλμα». Προέρχεται από το ρήμα «αγάλλομαι» που σημαίνει χαίρομαι, ευχαριστιέμαι. Οι Λατίνοι ονόμασαν το άγαλμα statua. Αλλά δεν είναι δική τους λέξη. Και αυτή ελληνική είναι. Είναι προϊόν του «ίστημι» που σημαίνει στέκομαι (ακίνητος). Δείτε, λοιπόν, τι μοναδικό συνδυασμό έχουμε εδώ! Έχουμε ένα «άγαλμα» (ένα statua), που στέκεται ακίνητο και που στη θέα του αγάλλονται (χαίρονται, ευφραίνονται) τα μάτια και η ψυχή μας!

Και η «ευθύνη»… Αχ, αυτή η λέξη! Τι νοηματική και τι ετυμολογική δυναμική περικλείει! Οι αρχαίοι Έλληνες, λοιπόν, μάθαιναν να γράφουν με τη βοήθεια μιας ίσιας γραμμής, την οποία ονόμαζαν «ευθύνα» (εκ του ευθύς). Για την καλλιέπεια των γραμμάτων έπρεπε να γράφουν κάτω από αυτή τη γραμμή και πράγματι, όταν κάποιος μαθητής έγραφε υπό την «ευθύνα», λεγόταν «υπεύθυνος». Αν τα γράμματά του περνούσαν από πάνω, άνω της «ευθύνης» (θυμηθείτε την κλίση η ευθύνα, της ευθύνης), λεγόταν «ανεύθυνος»! Στο πέρασμα των αιώνων υπερίσχυσε η γενική του ουσιαστικού. Η σημερινή χρήση της και το νοηματικό φορτίο που κομίζει ασφαλώς είναι τεράστιας βαρύτητας.

Άφησα για το τέλος τη λέξη «θυμός». Είναι από τις λέξεις που αγαπώ πολύ, επειδή υποστηρίζει μια ολόκληρη φιλοσοφική θεώρηση. Ο Σωκράτης έλεγε ότι ο θυμός βρίσκεται στο κέντρο του συναισθήματος, σε αυτό που λέγεται και θυμικό και θυμοειδές. Στην ψυχή.

Προσέξτε, λοιπόν! Η λέξη «θυμός» προέρχεται από τη λέξη «θύειν-ορμάν» και τη λέξη «αίμα». Έτσι έχουμε τη λέξη «θύαιμος» και στην τελική της μορφή «θυμός». Αυτό σημαίνει ότι ο θυμός συνδέεται με την ορμητική κίνηση του αίματος!!!

Ο Σωκράτης, λοιπόν, έλεγε ότι «θυμός» είναι η θύσις  (αναθυμίαση/άχνισμα) και ζέσις (θέρμανση) της ψυχής. Φανταστείτε μια φλόγα που καίει και κρατάει ζωντανό το συναίσθημα, ώστε αυτό να εκπέμπει αναθυμιάσεις! Δηλαδή, το συναίσθημα είναι το καύσιμο της ψυχής! Αν αυτό δεν είναι ενεργό και ζέον, η ψυχή δεν μπορεί να λειτουργήσει. Αυτή η λειτουργία, του συναισθήματος σε ζέση, έχει περάσει στην καθημερινότητά μας. Τι λέμε όταν θυμώνουμε;;; «Βράζω μέσα μου»! Τι λέμε για τους νέους, που είναι γεμάτοι ζωντάνια; «Βράζει το αίμα τους»!!! Τι λέμε, τέλος, για να αιτιολογήσουμε μια αυθόρμητη, παρακινδυνευμένη κίνηση; «Έγινε εν βρασμώ ψυχής»!!!

Χρόνο με τον χρόνο, με την κατάργηση παλιών και την εισβολή νέων, κατά κανόνα ξενικών, λέξεων, η Ελληνική στερεύει. Ουδείς μας αναγκάζει να μιλήσουμε όπως οι αρχαίοι Έλληνες. Ωστόσο, η γλώσσα μας δεν είναι μόνο τρόπος έκφρασης. Είναι κυρίως, τρόπος σκέψης. Και η αποψίλωσή της δεν χρεώνεται μόνον στη σύγχρονη Ελλάδα. Στο περίφημο έργο του Πλάτωνα «Κρατύλος», ο Σωκράτης κάνει λόγο για τη γλώσσα, που μιλούσαν «οι παλιοί», «οι αρχαίοι». Ο Σωκράτης! Τον 4ο αι. π.Χ.! Αναφέρεται στους αρχαίους Έλληνες! Δεν διανοούμαι το βάθος της γλώσσας μας στον χρόνο. Δεν διανοούμαι και τον πλούτο της, που έκτοτε αποψιλώνεται, αλλά παραμένει ανεξάντλητη.