“Μούσα Ελληνική”: Τραγούδια με γυναικεία υπογραφή

`Ενας διπλός δίσκος ακτίνας με ξεχωριστό ενδιαφέρον και με πρωταγωνίστριες τη σοπράνο Μυρσίνη Μαργαρίτη και την πιανίστα`Εφη Αγραφιώτη

Κυκλοφορεί σε λίγες μέρες με τη συνδρομή του εικαστικού Γιάννη Ψυχοπαίδη.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ ΡΙΤΣΑ ΜΑΣΟΥΡΑ

Από δυο Ελληνίδες καλλιτέχνιδες κύρους και μάλιστα σε μια πολύ δύσκολη για την δισκογραφία εποχή, γεννήθηκε ένα διπλό cd με μεγάλη αρχειακή και καλλιτεχνική αξία. Κυκλοφορεί σε λίγες ημέρες. Μαζί τους στην επίπονη προσπάθεια στάθηκαν πέντε άνδρες, κορυφαίοι συνεργάτες: ο ζωγράφος Γιάννης Ψυχοπαίδης, ο ηχολήπτης Βασίλης Πάκος-Αγραφιώτης, γιος της Έφης Αγραφιώτη που εργάζεται στο Ελσίνκι τα τελευταία χρόνια, ο φωτογράφος Μάνος Μανιός. Ο Γιάννης Νάτσικας επιμελήθηκε καλλιτεχνικά τα έντυπα. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στο Ωδείο Αθηνών, στην αίθουσα συναυλιών Άρης Γαρουφαλής.
Μιλήσαμε με τη σοπράνο Μυρσίνη Μαργαρίτη και την πιανίστα Έφη Αγραφιώτη για το επίπονο αυτό έργο αναφοράς. Τις νιώσαμε κυριολεκτικά ευτυχισμένες!

Αγαπητή μου Μυρσίνη, εκτός των θαυμάσιων οπερετικών σου ερμηνειών, τα τελευταία χρόνια παρακολουθήσαμε συναυλιακές συνεργασίες σου με την Έφη Αγραφιώτη, με περιεχόμενο «τραγούδια γυναικών». Πώς θα περιέγραφες αυτήν την εμπειρία;

Μ.Μ. Ήταν μοναδική εμπειρία, ένα εγχείρημα, το οποίο  τώρα που ολοκληρώνεται με την κυκλοφορία του διπλού CD, με κάνει να νιώθω εξαιρετικά περήφανη αλλά και ευγνώμων που η ζωή μου έφερε αυτή την  υπέροχη και τόσο γόνιμη συνεργασία με την  Έφη.  Ομολογώ ότι αρχικά, στην πρώτη μας συναυλία, το 2015, δεν συνειδητοποίησα το πόσο σημαντικό από όλες τις απόψεις είναι αυτό που ξεκινήσαμε να κάνουμε. Γνωρίζοντας όμως σταδιακά τις τόσες πολλές αυτές συνθέτριες  και το έργο τους, την ομορφιά και την δύναμη της ψυχής τους, που φαίνεται τόσο καθαρά στην μουσική τους, γοητεύτηκα βαθιά. Και πιστεύω ότι ήταν ο καιρός να τις γνωρίσει και ο κόσμος. Πολλές απ’ αυτές, απλώς και μόνο επειδή ήταν γυναίκες, αντιμετώπισαν τεράστια εμπόδια προκειμένου να κάνουν αυτό που αγαπούν. Επιτέλους λοιπόν, δίνεται η ευκαιρία να ακουστεί η φωνή τους μετά από τόσα χρόνια, και χαίρομαι πολύ  που γίνομαι εγώ το μέσον για να ζωντανέψει αυτή η φωνή.

Είναι γνωστό το μεράκι, το ερευνητικό ενδιαφέρον και η παρουσίαση μεγάλου αριθμού συνθέσεων γυναικών στην Ευρώπη από εσένα Έφη μου. Το 2001 κυκλοφόρησε κι ένα βιβλίο σου, που μας έδωσε στοιχεία για εκατοντάδες γυναικείες προσωπικότητες της μουσικής μας μέχρι το 1960. Είχε τίτλο: «Η Μουσική δεν είναι γένους θηλυκού;» Nιώθω ότι το διπλό cd σας απαντάει στην ερώτηση του τίτλου του βιβλίου!

Ε.Α. Ναι, ίσως απαντάει… έχω κάνει ήδη αυτή τη σκέψη μετά από ένα παιχνίδι αντικατοπτρισμού του βιβλίου πάνω στο ηχογράφημα. Οφείλω όμως με την ευκαιρία να πω  ότι από το 1995 που ξεκίνησα να το γράφω και από τότε που μπήκε στις βιβλιοθήκες των αναγνωστών, μέχρι σήμερα, έχουν έρθει στην επιφάνεια  λάθη, εκφραστικές αοριστίες ή γενικότητες, καθώς επίσης η ανάγκη να προστεθούν πολλά ακόμα στοιχεία και πρόσωπα. Όλα αυτά, χάρη στην πρόοδο της έρευνας και της μουσικολογικής μελέτης μερικών ενδιαφερομένων. Σε κάθε περίπτωση ήταν για μένα μια ανάγκη μου το να κολυμπήσω στα βαθιά… όπως και το cd εξ άλλου, που αυτό έχει την συντροφική στήριξη της Μυρσίνης Μαργαρίτη.

Πώς αποφασίζει ένας σολίστ, που πρέπει να μελετήσει ώρες καθημερινά για να ανταποκριθεί στις συναυλίες του, να προσθέσει στα ενδιαφέροντα του και το να αναζητήσει έργα και πληροφορίες για τις συνθέτριες, να μελετήσει τη μουσική τους; Κάνω την αυτονόητη σκέψη: με άγνωστο τον παράγοντα του αν θα εκτιμηθεί εν τέλει αυτό το υλικό, τι σου προσφέρει αυτή η εργασία;

Ε.Α. Δεν υπολογίζω τι θα κερδίσω όταν αγαπάω πολύ κάτι. Πρόκειται για φυσική αδυναμία μου… χαίρομαι τα δύσκολα, νιώθω ότι κερδίζω την ηθική δικαίωση, που πάντα την είχα ανάγκη. Μου έδινε, ανέκαθεν, χαρά και ισορροπία μια εμπειρία σαν αυτή. Μελετώ ασφαλώς για τις συναυλίες γνωστούς και άγνωστους συνθέτες και έργα άγνωστα. Κανείς μάνατζερ ή αιθουσάρχης δεν ασχολείται βέβαια με συνεργάτη από το οποίο θα χάσει χρήματα ή κοινό. Πάντως 45 χρόνια τώρα δεν θυμάμαι να έχω  πρόγραμμα συναυλίας χωρίς κάτι «άγνωστο». Είχε δίκιο ο μάνατζερ μου όταν σαράντα χρόνια πριν μου επεσήμανε ότι «το να συνδέεις την καλλιτεχνική προσωπικότητα με την όχι συνήθη εργογραφία, αποβαίνει συνήθως χρήσιμο αν το υποστηρίζεις με σοβαρότητα».

Στιγμιότυπο 2020 05 19 7.30.01 μμPhotobymanios

Ποια από τις δυσκολίες -που σίγουρα θα αντιμετωπίσατε πολλές- ήταν η πιο μεγάλη, μελετώντας τα τραγούδια του διπλού cd;

Μ.Μ. Η μεγαλύτερη δυσκολία και ευκολία ταυτόχρονα ήταν ότι αυτά τα έργα είναι παντελώς άγνωστα, με εξαιρέσεις πολύ λίγα κομμάτια που είχε τύχει να βρεθούν μπροστά μου και στο παρελθόν. Πραγματικά πηγαίναμε ψάχνοντας, μέχρι να καταλάβουμε τα τραγούδια, την αρμονία τους, την ερμηνευτική ταυτότητα τους. Πολλά δε, τα μελετήσαμε από πάρα πολύ δυσανάγνωστα χειρόγραφα και αποτέλεσαν πραγματικές σπαζοκεφαλιές. Δεν υπήρχε ηχογράφηση για να πάρουμε μια ιδέα, καμιά καθοδήγηση. Αλλά αυτό ταυτόχρονα ήταν και πολύ απελευθερωτικό. Εμείς γίναμε το σημείο αναφοράς για τους επόμενους. Προσωπικά άφησα την μουσική να μου μιλήσει και να μου πει τι θέλει και, πρέπει να πω, μου το είπε πολύ καθαρά. Πέρα απ’ αυτό, δυσκολία και συγχρόνως πρόκληση αποτέλεσε η μεγάλη ποικιλία στο στυλ και στην χρήση της φωνής στο κάθε τραγούδι. Χρησιμοποίησα μια εκφραστική και τεχνική παλέτα που ξεκινά από το λεγόμενο “Λιντ”, ως την όπερα, οπερέτα, μιούζικαλ ακόμα και ελαφρύ έντεχνο τραγούδι. Επιπλέον, το να ηχογραφείς ένα πολυποίκιλο υλικό έχοντας σχετικά περιορισμένο χρόνο ηχογράφησης για  τόσα πολλά τραγούδια, τα κάνει όλα πολύ πιο απαιτητικά και πιο δύσκολα! Χρειάστηκε λεπτομερής σχεδιασμός στην διαχείριση του χρόνου κατά την  ηχογράφηση ώστε να τα καταφέρω.

Αναρωτιέμαι, θα επαναλάμβανες κάτι ανάλογο στο μέλλον; Σου άφησε αρκετό πείσμα; Αρκετή ενέργεια;

Μ.Μ. Θα το ξαναέκανα, φυσικά! όχι από πείσμα, αλλά από αγάπη για όλη αυτήν την υπέροχη μουσική που περιμένει υπομονετικά στον χρόνο για να ακουστεί! Προς το παρόν, ας αφήσουμε αυτές τις συνθέτριες να βρουν την θέση τους στην ιστορία της μουσικής, όπως τους αξίζει. Το μέλλον θα μας δείξει πώς θα συνεχιστεί αυτή η προσπάθεια!

Έφη, πες μας για την απόφαση της παραγωγής του διπλού cd και σκιαγράφησέ μας τις συνθέτριες που φιλοξενούνται στο διπλό αυτό cd της εταιρίας Irida Classical.

Ε.Α. Από ένα μεγάλο αριθμό τραγουδιών που είχα χρόνια πριν μελετήσει από μουσική περιέργεια, πρότεινα στην Μυρσίνη πολλά τραγούδια, εκείνη ως άμεσα ενδιαφερόμενη μου έδωσε ιδέες, επεξεργαζόμενες τις παραμέτρους κατασταλάξαμε. Μας βοήθησε το ότι φέτος, πέρυσι και λίγο παλαιότερα είχαμε παρουσιάσει πολλά τραγούδια γυναικών στο κοινό. Είχαμε κάποια εμπειρία. Όταν όμως διαχειριζόμαστε άγνωστο υλικό δίωρης διάρκειας, όλα είναι πιο δύσκολα. Πολλά τραγούδια, παίχτηκαν και δισκογραφήθηκαν τώρα για πρώτη φορά.
Έχουμε επιλέξει λοιπόν δυο μεγάλες κατηγορίες συνθετριών, στην πρώτη ανήκουν γνωστές παγκοσμίως Ελληνίδες σολίστ, που τις ηχογραφούμε ως δημιουργούς μουσικής. Είναι η Λίλα Λαλαούνη, η Ιρμα Κολάσση και η Ρένα Κυριακού, της οποίας είχαμε ήδη παρουσιάσει τραγούδια, που έκαναν μεγάλη εντύπωση στους ακροατές, πέρυσι (στην Εναλλακτική σκηνή του ΚΠΙΣΝ) και το 2015 (στο Μέγαρο Μουσικής). Είναι όμως και η εκπληκτική  Βίβιεν Λαμπελέτ (γεννημένη στο Λονδίνο, κόρη του Ναπολέοντα Λαμπελέτ).
Στην δεύτερη κατηγορία θα βρείτε δώδεκα εξαιρετικές συνθέτριες, παλαιές και νεότερες, εντελώς ή σχετικά άγνωστες, στο μεγαλύτερο ποσοστό. Θα αναφέρω πρώτες δυο σημερινές συνθέτριες, που πραγματικά τα τραγούδια τους εμπλουτίζουν με το τόσο αλλιώτικο χρώμα τους, τα άλλα τραγούδια. Η Βασιλική Φιλιππαίου από την Πάτρα, είναι η διευθύντρια της Φιλαρμονικής Εταιρίας-Ωδείο Πατρών, διάδοχος του Κων/νου Κυδωνιάτη καθώς και του Θόδωρου Αντωνίου στη σύνθεση, μια γυναίκα πολύ δημιουργική. Η Λένα Πλάτωνος είναι η δεύτερη. Είναι η πιο προβεβλημένη συνθέτρια ανάμεσα στα άλλα ονόματα του CD. Η Λένα ήταν εξαιρετική πιανίστα. Είναι γεννημένη μέσα στη μουσική, εδώ, στην Αθήνα αλλά έχει επτανησιακό αίμα. Δεν μπόρεσα ποτέ να φανταστώ ότι δεν θα ήταν συνθέτρια! Η μουσική της είναι σαν να βγαίνει μόνη της, από το ψυχικό ηχείο της.
Από τις συνθέτριες με ευρωπαϊκή εντυπωσιακή παρουσία , που θέλαμε να συμπεριλάβουμε στο cd, δεν ολοκληρώσαμε εγκαίρως, όπως έπρεπε, την προετοιμασία ενός συγκλονιστικού και υπερβατικής δυσκολίας έργου της Καλλιόπης Τσουπάκη. Μας στενοχωρεί αυτό και ευχόμαστε  «à la prochaine»…

Στην παρέα προσθέσαμε την Ελένη Λάμαρη, λογοτέχνιδα και σύντροφο του ποιητή Στέφανου Μαρτζώκη, την Ελένη Λαμπίρη, επτανήσια εκ της καταγωγής, κόρη του συνθέτη και σπουδαίου δασκάλου και μαέστρου Γεωργίου Λαμπίρη. Η παρουσία της Μαρίας Καλογρίδου στη μουσική μας ζωή δεν εκτιμήθηκε δυστυχώς, όπως και όλων των άλλων εξ άλλου. Ήταν καλή ευκαιρία για να ηχογραφήσουμε δυο δικά της τραγούδια. Η Mario-Foscarina Damaskino, που χάρη στην συνάδελφο Ντιάνα Βρανούση είχαμε ήδη ακούσει τον «ήχο» της μερικά χρόνια πριν, είναι η μόνη που δεν κατάφερα να βρω ούτε μια τόση δα φωτογραφία της! βλέπετε, προσπαθούσε να ξεγελάει εκδότες και κοινωνικό στάτους, κάνοντας το όνομά της να φαίνεται ανδρικό… Ευτυχώς, εκδόθηκαν οι συνθέσεις της και φυλάσσονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.

Από την Ρουμανία που είχε -ιστορικά- τον μεγαλύτερο αριθμό συνθετών ελληνικής καταγωγής στο παρελθόν,  φιλοξενούμε στο cd τραγούδια της Rodica Soutzo και της εξαδέλφης της  Mansi Barberis. Σπουδαίες και οι δύο, όπως και η Maria Taban-Chefaliadi, που ήταν λυρική τραγουδίστρια αλλά και πιανίστα. Γράφει διακριτικά, πάνω σε μια μουσική λεπτεπίλεπτη αρμονική γραμμή.

Με εντυπωσιάζει που ανάμεσα στις συνθέτριες βλέπω την Κλεονίκη Γενναδίου με τραγούδι του 1850! Είχαμε συνθέτριες τότε; Επίσης βλέπω μια συνθέτρια με ελληνικό όνομα από την Αυστραλία, που όπως μου είπες είναι και πανεπιστημιακή καθηγήτρια!

Ε.Α. Η Κλεονίκη Γενναδίου, είναι αδελφή του Ιωάννη Γεννάδιου,ποιήτρια, ζωγράφος, γλύπτρια και μουσικός, με σπουδές στη Δρέσδη και το Μόναχο. Η ελαιογραφία του Ludwig Thiersch που βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη, έργο του 1854, την απεικονίζει όταν ήταν είκοσι τεσσάρων ετών. Τότε λοιπόν είχε ήδη συνθέσει το τραγούδι που ηχογραφήσαμε.
Έχουμε πράγματι και μια συνθέτρια από τη Μελβούρνη, την γλυκύτατη Linda Kouvaras, πανεπιστημιακή καθηγήτρια με πατέρα καταγόμενο από την Ιθάκη, που πήγε στην Αυστραλία μετανάστης, για να αναζητήσει καλύτερη ζωή. Η Λίντα δεν μιλάει ελληνικά, κάτι που το σημειώνει σαν παράπονο, στην επικοινωνία μας. Μιλάει όμως μουσικά και μάλιστα επηρεάζεται από τα σύγχρονα προβλήματα της ισότητας, της ισονομίας, της καταστροφής της φύσης κ.α.
Από όσα είπα, γίνεται σαφές ότι αν ήταν… τετραπλό το CD, θα είμαστε ακόμα πιο ικανοποιημένες!

Μυρσίνη, σκιαγράφησέ μας τoυς βασικούς συνεργάτες σας στο διπλό αυτό cd. Είναι όλοι στην πρώτη γραμμή του χώρου τους αλλά εσείς τι εκτιμήσατε πιο πολύ από αυτούς με αφορμή την συνεργασία σας;

Μ.Μ. Μόνο θετικά λόγια θα είχα να πω! Για την Έφη Αγραφιώτη πρωτ’ απ’ όλα, την οποία πέρα από την μεγάλη εκτίμηση που της έχω ως πιανίστα και ως προσωπικότητα, την θαυμάζω για την τεράστια έρευνα και μελέτη που έχει κάνει για να βγει στο φως όλο αυτό το έργο. Είναι καρπός πολύχρονης προσπάθειας και χωρίς αυτήν όλο αυτό που καταφέραμε δεν θα είχε συμβεί. Ο Βασίλης Πάκος – Αγραφιώτης επίσης ήταν πολύτιμος συνεργάτης μας ως ηχολήπτης. Πέρα από την ηχοληψία και την τεχνική επιμέλεια, όλη του η συμμετοχή και η έμπειρη καθοδήγηση του σε όλη την πορεία της παραγωγής του CD υπήρξε καθοριστική!

Στο εικαστικό μέρος είχαμε την πραγματική τύχη και την τιμή να έχουμε στο πλευρό μας τον διεθνώς αναγνωρισμένο ζωγράφο Γιάννη Ψυχοπαίδη, του οποίου δυο έργα κοσμούν μοναδικά το εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο του διπλού μας CD, καθώς επίσης τον γραφίστα Γιάννη Νάτσικα που είχε την καλλιτεχνική επιμέλεια των εντύπων και δούλεψε με μεγάλη έμπνευση. Δίπλα μας ήταν και ο γνωστός φωτογράφος Μάνος Μανιός, που έκανε εξ ίσου εξαιρετική δουλειά και στο βίντεο προβολής.

Ως καθηγήτρια του Ωδείου Αθηνών, οφείλω επίσης να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ στην διεύθυνση του Ωδείου, για την παραχώρηση της αίθουσας συναυλιών για την ηχογράφηση, αλλά και για την διευκόλυνση που μας προσεφέρθη ώστε να μπορούμε να κάνουμε πρόβες!

Τέλος χαιρόμαστε ιδιαίτερα για την συνεργασία μας με την εταιρεία Irida Classical, που ανέλαβε την παραγωγή και διανομή στην Ελλάδα και παγκόσμια. Νιώσαμε μεγάλη εμπιστοσύνη στην συνεργασία.  Το μόνο που μένει τώρα είναι να αφήσουμε την μουσική αυτή να μιλήσει και να ξεκινήσει το δικό της ταξίδι!

Στιγμιότυπο 2020 05 19 7.31.19 μμ

Μια φωτογραφία χίλιες λέξεις!!!

Τι μηνύματα φτάνουν σε σας μετά στην πρώτη ενημέρωση για το cd;

Ε.Α. Είναι η πρώτη απόπειρα να καταγραφεί ένα τέτοιο περιεχόμενο, σε διπλό μάλιστα cd,με Ελληνίδες και ελληνικής καταγωγής συνθέτριες. Ο χαρακτηρισμός του cd  ως «εντυπωσιακού», ως «μεγάλης έκπληξης» αλλά και «ως γεγονότος συγκλονιστικού» ήταν οι πρώτοι χαρακτηρισμοί στην Ελλάδα, προερχόμενοι από έναν δημοσιογράφο και τρεις μουσικούς παραγωγούς, που μου έκαναν την τιμή να επικοινωνήσουν μαζί μου μετά την πρώτη ενημέρωση για την παραγωγή και την κυκλοφορία. Είναι εξαιρετικά τιμητικό το ότι 23 ευρωπαϊκοί ραδιοφωνικοί κλασικοί σταθμοί μέσα σε λίγες μέρες, μας ζήτησαν το CD για να το μεταδώσουν. Όλοι σχεδόν απόρησαν αλλά το περιμέναμε, είναι λογικό. Μεταφράζω λίγα, αλλά χαρακτηριστικά: «Το θέλουμε οπωσδήποτε, μαζί με πληροφορίες για τις συνθέτριες, είναι πολύ βασικό γιατί δεν γνωρίζουμε τίποτε σχετικό». « Σας ευχαριστούμε και το περιμένουμε στο σταθμό μας αλλά, αναρωτιόμαστε εδώ, με τον συνάδελφό μου, το 1850 είχατε συνθέτριες;»  «Απίστευτο! Σας αξίζουν συγχαρητήρια για την τόλμη σας πρώτα-πρώτα». «Η μόνη ελληνική μουσική γυναικών είναι για μας τα υπέροχα μοιρολόγια και τα νησιώτικα τραγούδια των Ελληνίδων συζύγων και μανάδων». «Αυτό είναι συλλεκτικό αρχείο ήχου! Ασφαλώς θα το θέλαμε», «Κυριακού, Κολάσση και Λαλαούνη; Έχουν συνθέσει; Αλήθεια, πόσα πρέπει να μάθουμε!»

Θα ήθελα να μου περιγράψεις την συνεργασία σας με την Μυρσίνη Μαργαρίτη αυτά τα χρόνια που συνεργαστήκατε με αποκορύφωση το αρχειακό αυτό θησαυρό, που είμαι βέβαιη ότι θα αποτελέσει σταθμό στην δισκογραφία.

Ε.Α. Η Μυρσίνη είναι υποδειγματική συνεργάτρια. Την διακρίνει μια άνεση να αγγίζει το «ρόλο» και το ύφος κάθε τραγουδιού, διαθέτει εντυπωσιακή μουσική διαίσθηση, που αυτό παίζει μεγάλο ρόλο στο πλησίασμα του κάθε τραγουδιού. Σέβεται την δουλειά της, είναι δοτική, ήρεμη, ευγενής, αξιαγάπητη, πάνω από όλα είναι ένας φυσιολογικός άνθρωπος… δεν νομίζω να έχω πει κάτι περισσότερο από αυτό που είναι… ίσως να είπα λιγότερα. Είμαι ευγνώμων, την ευχαριστώ πάρα πολύ για όλα.

Καλό δρόμο στην «Ελληνική Μούσα». Το δικαιούται και το αξίζει. Δυο σημαντικές γυναίκες του μουσικού μας χώρου κάνουν την μεγάλη έκπληξη! Είναι η στιγμή να γνωρίσουμε αυτήν την πτυχή της μουσικής ιστορίας της χώρας. Ας μην την αγνοήσουμε και αυτή τη φορά.