Η Μαγεία των fados

Ένα παλαιότερο ταξίδι στη Λισαβόνα μου έδωσε ευκαιρία να βρεθώ ακόμα μια φορά σε τόπους που τραγουδούν εδώ και πεντακόσια χρόνια με τρόπο μοναδικό και ασυναγώνιστο τη θάλασσα, την απελπισία, την νοσταλγία, την απογοήτευση, τη χαμένη αγάπη, τον πόνο και την αδικία και πάνω από όλα την προσμονή.

Στιγμιότυπο 2020 06 17 9.31.04 μμ

Η λέξη που ακούγεται συνεχώς στα fados είναι η λέξη  saudade. Όλα αυτά περπατούν χέρι – χέρι με συνοδεία μιας δωδεκάχορδης πορτογαλικής κιθάρας, η οποία έχει ποτίσει με τον καθάριο, τραγουδιστό ήχο της τα πλακόστρωτα της παλιάς πόλης, της συνοικίας Αλφάμα και του Μπάϊρο Άλτο, κυρίως. Λογοτεχνική εισαγωγή θα πείτε. Κι όμως πολύ πραγματική…

Το μελαγχολικό Fado, λέξη που σημαίνει πεπρωμένο, γεννήθηκε γύρω στο 1820 στη Λισαβόνα, αν και θεωρείται βέβαιο ότι ήταν μουσική ζωντανή πολλούς αιώνες πριν. Στη νέα της εμφάνιση ήταν αυθόρμητη μουσική, που μετά την πλατιά εισαγωγή της εξελισσόταν σε τραγούδι που δημιουργούσε ευχάριστο κλίμα στις συναθροίσεις, σε εσωτερικούς ή εξωτερικούς χώρους, σε κήπους, σε δρόμους και σοκάκια ή σε ταβέρνες, στις γιορτές για τις ταυρομαχίες. Τα τραγούδια αναφέρονταν στα «καθημερινά» των ανθρώπων, στη θάλασσα και την αγάπη, συνήθως όμως, στο μεγαλύτερο ποσοστό, αναφέρονταν σε ανθρώπους περιθωριοποιημένους για κάποιο λόγο. Οι στίχοι ζωγράφιζαν παραβάτες, ανθρώπους κατεστραμμένους που γυρνούσαν εδώ κι εκεί, σε γειτονιές όπου δούλευαν οι πόρνες και σύχναζαν οι ναύτες, που περίεργοι άνθρωποι, άτυχοι ή ντροπιασμένοι, έψαχναν για φίλους και διεκδικούσαν έρωτες. Εκεί ήταν οι χώροι που τραγουδούσαν ιστορίες για τους μετανοημένους αλλά και για τους αδίστακτους, που μετά από χρόνια στη φυλακή, γιατί σκότωσαν και βίασαν, συνέχιζαν να απειλούν και να διεκδικούν… Οι τραγουδιστές συχνά χρησιμοποιούσαν την αργκό. Αυτή η λεπτομέρεια, έκανε Πορτογάλους διανοούμενους να απορρίψουν το fado.

Στιγμιότυπο 2020 06 17 9.30.24 μμ

Η τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα ήταν η εποχή που το μουσικό αυτό είδος έχτισε σταθερή πορεία που αργότερα, με την τεράστια επιτυχία και την αποδοχή από το λαό, εξελίχθηκε προτείνοντας και μικρές νεωτεριστικές παραλλαγές. Είναι η εποχή που η πορτογαλική κιθάρα ορίζεται ως ο απόλυτος ήχος του fado.

Η δωδεκάχορδη πορτογαλική κιθάρα γεννήθηκε από ένα ιδιότυπο λαούτο του Κονγκό που σκλάβοι το μεταφέρανε στην Πορτογαλία. Εκεί η κιθάρα αυτή εκτιμήθηκε για τον τρόπο που συνόδευε με πλούσιο, αρμονικό τρόπο, τα fados. Το σολιστικό αυτό όργανο απετέλεσε το αναπόσπαστο ντουέτο με ένα είδος ισπανικής κιθάρας που οι Πορτογάλοι ονομάζουν βιόλα. Τώρα ακόμα, όταν αυτά τα δυο όργανα παίζουν μουσική μαζί, προσφέρουν πληθωρική ηχητική ομορφιά. Ο πορτογάλοι λένε ότι οι φοιτητές του ξακουστού πανεπιστημίου της Κοΐμπρα έσωσαν την μουσική αυτή με το ξεχωριστό ενδιαφέρον που επέδειξαν στο είδος, που κάποια εποχή κινδύνεψε να ξεχαστεί. Από το 1960 οι σπουδαίοι μουσικοί του fado που εξελίχτηκαν σε εξαιρετικούς δασκάλους, βοήθησαν ώστε όσο περνούν τα χρόνια το είδος αυτό να υπηρετείται από ακόμα καλύτερα εκπαιδευμένους καλλιτέχνες. Υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στα δυο είδη του fado της Πορτογαλίας: Τα fados της Λισσαβόνας είναι πιο χαρούμενα τραγούδια, επιτρέπουν εάν χρειαστεί και τη χρήση άλλων οργάνων στις μουσικές tunes, δηλαδή στο σύνολο των μουσικών που συνοδεύουν τους τραγουδιστές. Στη Λισσαβόνα τα τραγούδια αυτά τα τραγουδούν άνδρες και γυναίκες, σε δημόσιους χώρους ή σε casas de fado αλλά και στα σπίτια. Τα παραδοσιακά fados της Κοΐμπρα αποτελούν ακαδημαϊκή παράδοση του πανεπιστημίου της, τραγουδιούνται μόνο από άνδρες ντυμένους με μαύρα κοστούμια.

 

Στα ταβερνάκια της παλιάς πόλης της Λισαβόνας οι μουσικοί υπερασπίζουν το fado κάθε βράδυ χαρίζοντας την μαγεία του σε ντόπιους και ξένους. Αξίζει!

Η Ανα Μοϋρα, ο Μανουέλ Μπάστος, ο Αουγούστο Αμαράλ, η Μαρία Περέιρα, θεωρούνται είδωλα σημερινά και άξιοι συνεχιστές της μεγάλης ιστορίας της Αμάλια Ροντρίγκες και όχι μόνον. Άλλοι εξ αυτών προωθούν μόνοι την δισκογραφία τους στους χώρους που τραγουδούν, άλλοι προτιμούν την συνήθη οδό, με άλλα λόγια, φιγουράρουν στις προθήκες των τουριστικών δισκάδικων της πόλης, που εκεί, δισκογραφία σημαίνει δωδεκάχορδη κιθάρα και τίποτε άλλο. Η Περέιρα πουλάει τους περισσότερους δίσκους, μου είπαν με σιγουριά και συμπλήρωσαν: «Δεν τραγουδάει σε ταβέρνες αλλά σε συναυλίες. Είναι η άλλη, η σύγχρονη εικόνα της μουσικής παράδοσης, που κρατάει πάντως το χρώμα, «δεν αυθαδιάζει απέναντι στο αυθεντικό». Κάτι είναι κι αυτό…

Museo do Fado στην Largo do Chafariz de Dentro, Alfama – Lisboa. Σημείο αναφοράς στην πόλη. Ένας πολυγλωσσικός ηχητικός οδηγός συνοδεύει εξαιρετικά την περιήγηση στο μουσείο. Το τμήμα πολυμέσων διαθέτει μεγάλο αριθμό από ηχογραφήσεις και πληροφορίες για τις προσωπικότητες της μουσικής Fado. Για όσους ενδιαφέρονται να πραγματοποιήσουν έρευνες σχετικά με το θέμα, οι άνθρωποι του μουσείου κλείνουν ραντεβού για να τους βοηθήσει ο πιο κατάλληλος, ο πιο ειδικός συνεργάτης τους και θέτουν στη διάθεση του ερευνητή το κέντρο τεκμηρίωσης. Υπάρχει επίσης ένα κατάστημα με επιλογές αυθεντικών ηχογραφήσεων. Η επισκεψιμότητα το καλοκαίρι είναι πολύ χαμηλή αλλά το χειμώνα αυξάνει, παρατηρούν οι εργαζόμενοι. Πώς είναι δυνατόν; ρωτάω. «Απευθυνόμαστε ίσως σε ανθρώπους που το fado δεν τους αρέσει μόνον στο μαγαζί το βραδάκι. Έρχονται μουσικοί από όλο τον κόσμο, κλασικοί, ποπ κλπ. έρχονται επιστήμονες, συγγραφείς, ποιητές, άλλοι που έρχονται για συνέδρια και έχουν την περιέργεια να δουν από κοντά την ατμόσφαιρα της ιστορίας του fado.  Οι μουσικολόγοι επίσης, προτιμούν το ήσυχο πορτογαλικό εξάμηνο. Οι κλασικοί μουσικοί αφιερώνουν πολύ χρόνο στο μουσείο. Ο Πιερ Μπουλέζ, για παράδειγμα, έμεινε στο χώρο μας τουλάχιστον πέντε ώρες, όσο για τον Λουτσιάνο Παβαρόττι έχει επισκεφτεί το μουσείο τουλάχιστον τρεις φορές και ενδιαφέρθηκε να ενημερωθεί από τραγουδιστές για την τεχνική του τραγουδιστή του fado».

Στιγμιότυπο 2020 06 17 9.29.34 μμ

 

Από το 1998 που άνοιξε τις πόρτες του στο κοινό, το Μουσείο έχει ενσωματώσει σπουδαίας αξίας ηχογραφήματα, εικαστικά έργα, κείμενα συγγραφέων, πληροφορίες και ντοκουμέντα για συνθέτες, μουσικούς, κατασκευαστές οργάνων, μελετητές και ερευνητές. Εκατοντάδες προσωπικότητες που γνώρισαν και έγραψαν την ιστορία του Fado πρόσφεραν στο μουσείο την μαρτυρία τους.

Το Museu do Fado αποτίνει φόρο τιμής σε όλους. Συνεχίζει να ερευνά, να συντηρεί και να προάγει το fado αλλά και τις ιδιαιτερότητες της τέχνης του, που γεννήθηκε στις ιστορικές γειτονιές της Λισαβόνας. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας του, περίπου 200 χρόνια τώρα, το fado κατάφερε να μείνει αυθεντικό στη διαδρομή ενός ολόκληρου αιώνα, του εικοστού. Από τη χρονιά που άνοιξε τις πύλες του του το Μουσείο, χάρη στα πολύτιμα αρχεία, τους σοβαρούς επιστημονικούς συνεργάτες και τις διαθέσιμες μαρτυρίες, μελετά την πολιτιστική και εθνογραφική κληρονομιά των πορτογάλων. Εκτός των επιστημονικών εργασιών, ο επισκέπτης συλλογές περιοδικών, εικόνων, αφισών, μουσικών κομματιών, μουσικών οργάνων, φωνογραφημάτων. Να προσθέσουμε τα θαυμάζει τα εκτιθέμενα ρούχα των καλλιτεχνών, τρόπαια, μετάλλια, επαγγελματικά έγγραφα, συμβάσεις, άδειες, επαγγελματικές κάρτες. Όλη η ιστορία του Fado είναι εδώ..
Στο επόμενο ταξίδι σας, απολαύστε το fado και την Πορτογαλία!