Σοφία Δούδου, σύζυγος Ερνέστου Τσίλλερ

Γράφει η Εφη Αγραφιώτη 

Η αποκατάσταση της κατοικίας του Γερμανού αρχιτέκτονα Ερνστ Τσίλλερ και της συζύγου του στην οδό Μαυρομιχάλη, μετά από λεηλασίες, φθορές και πολλά ακόμα δυσάρεστα που συνετέλεσαν στη καταστροφή της, αποτελεί αισιόδοξο νέο για την πόλη των Αθηνών. Στη μνήμη των παλαιότερων εξ ημών παραμένει νωπή η εικόνα του κτιρίου να καίγεται το 1980, τότε που εκεί στεγαζόταν το βεστιάριο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Πώς να μην ανυπομονούμε για τη στιγμή που επισκεπτόμενοι το κτίριο θα αντικρίσουμε, μεταξύ πολλών άλλων, τις τοιχογραφίες τις εμπνευσμένες από παραστάσεις κτιρίων της Πομπηίας που είχαν καταστραφεί σχεδόν ολοσχερώς από την τότε καταστροφική πυρκαγιά του 1980; Αυτός ο χώρος του οικήματος υποδεχόταν καλλιτέχνες, διανοούμενους και άλλες προσωπικότητες της τότε Αθήνας.
Κάποιοι εξ ημών περιμένουν με αγωνία -και περιέργεια- να αντικρύσουν στην οροφή του υπνοδωματίου της συζύγου του αρχιτέκτονα το μονόγραμμά της με τα αρχικά SEZ και την εικαστική απεικόνιση της  συνθέτριας και πρώτης δασκάλας κλασικού πιάνου στην Αθήνα, από τον Jurij Subic, έργο του έτους 1885, πιθανώς. Στις 5 Δεκεμβρίου 1879 έφτασε στην Αθήνα, ύστερα από πρόσκληση του Ερρίκου και του Ερνέστου Τσίλλερ, ο Σλοβένος ζωγράφος Jurij Subic για να κοσμήσει το Μέγαρο Σλήμαν. Ο Τσίλλερ ήρθε στην Ελλάδα σε ηλικία 24 ετών για να επιβλέψει την ανέγερση της Ακαδημίας (σχέδια του Θεόφιλου Χάνσεν), και γρήγορα φάνηκε η αισθητική των ιδεών του αλλά και η ποιότητα της εργασίας του και έγινε ο αρχιτέκτονας της αστικής τάξης. Φημιζόταν για το γούστο του, αυτονόητο λοιπόν είναι ότι θα πρόσεξε αναλόγως και τον ιδιωτικό του χώρο.

Στιγμιότυπο 2020 06 24 8.50.36 μμΗ Δούδου είχε γεννηθεί στη Βιέννη και η οικογένειά της συνδεόταν φιλικά με την οικογένεια Σίνα. Ο πατέρας της καταγόταν από την Κοζάνη, είχε εγκατασταθεί αρχικά στο Βουκουρέστι όπου ανέπτυξε εκεί εμπορική και επιχειρηματική δραστηριότητα και παντρεύτηκε την Ελένη Κιρίλοφ. Αργότερα μετακινήθηκαν στη Βιέννη, εκεί γεννήθηκε η Σοφία και εκεί μελέτησε με τον Julius Epstein, έναν εβραίο Κροάτη πιανίστα, μαθητή του Λιστ. Ολοκλήρωσε τις σπουδές της στην Ακαδημία Μουσικής και είναι σημαντική η λεπτομέρεια ότι το δίπλωμά της φέρει την  υπογραφή του Λιστ. Ο πάντα αυστηρός Καμίλ Σαιν Σανς την επαίνεσε από την πρώτη της συναυλία ενώ ο μουσικοκριτικός Χάνσλικ, φημισμένος για τις άγαρμπες κριτικές του, έγραψε για την Σοφία ότι ήταν ένα αστέρι που ανέτειλε στον ορίζοντα της μουσικής.

Στιγμιότυπο 2020 06 24 8.50.28 μμ
Η κυρία Ερνέστου Τσίλλερ ήταν κοινωνική, καλόγουστη, μετέφερε στην Αθήνα τις αστικές συνήθειες των καλλιεργημένων και πλουσίων οικογενειών της Βιέννης εκείνης της εποχής. Συνήθιζε να καλεί κόσμο στο σπίτι πολύ συχνά. Εκτός των Εσπερίδων που  οργανώνονταν στο Πομπηιανό σαλόνι, η κομψή και ταλαντούχα Σοφία οργάνωνε κυριακάτικα πρωινά στα οποία νέοι έρχονταν σε επαφή με τη δυτική μουσική και μάθαιναν γι’ αυτήν ανακαλύπτοντάς τη. Είχαν την μοναδική τύχη να ακούν ζωντανά μουσική από την Σοφία Δούδου, φίλους και μαθητές της, η ίδια εξοικείωνε με εισαγωγικά κείμενα το κοινό της με τα έργα και τους συνθέτες τους. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν μια σειρά  χρήσιμων συναυλιών – μαθημάτων για την ιστορία της δυτικής μουσικής και τη μουσική μορφολογία,  που επαναλαμβανόταν μέχρι το 1912, που τα οικονομικά προβλήματα του Σλήμαν τον ανάγκασαν να πουλήσει το σπίτι στην οικογένεια Λοβέρδου. Στις φιλικές, εντυπωσιακές συγκεντρώσεις στην οικία Τσίλλερ παρευρίσκετο σχεδόν πάντοτε η οικογένεια Λοβέρδου, της οποίας άλλωστε οι δύο κόρες, Μαρία και Ιωάννα, διδάσκονταν πιάνο από την οικοδέσποινα. Η Σοφία Δούδου ήταν η πρώτη δασκάλα πιάνου στην Αθήνα, δεν δίδαξε όμως επίσημα στο Ωδείο. Μαθητές της ήταν μεταξύ πολλών, ο γιος της Οθων, ο Πέτρος Μαυρομιχάλης, ο Λέων Ευστρατίου, η Έφη Εμπεδοκλέους, η Κατίνα Ψυχα, όλοι τους άνθρωποι που συνέβαλαν στην γέννηση ενός κοινού και στην εξέλιξη της μουσικής ζωής στην πόλη.

Η Δούδου γνώρισε τον Ερνέστο Τσίλλερ το 1876 στη Βιέννη, όπου είχε εγκατασταθεί τότε και σπούδαζε αρχιτεκτονική. Την ίδια χρονιά παντρεύτηκαν, με τον καιρό απέκτησαν πέντε παιδιά, τη Βαλέρια, τη Ναταλία, την Ιωσηφίνα, μετέπειτα ζωγράφο και σύζυγο του επίσης ζωγράφου Δημητρίου Δήμα, τον Όθωνα και τον Βάλτερ. Η Ιωσηφίνα σπούδασε μουσική στη Βιέννη και την Δρέσδη, αλλά η επιλογή του μέλλοντος της ήταν οι σπουδές της στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών κοντά στον Γεώργιο Ιακωβίδη. Τα έργα της εμπνέονται από τον ιμπρεσσιονιστικό χώρο.

Η Δούδου μιλούσε άψογα τέσσερις γλώσσες, είχε λάβει πολύπλευρη παιδεία. Ερχόμενη στην Αθήνα, από τις πρώτες της συναυλίες στο Ωδείο Αθηνών με έργα ρομαντικών συνθετών κατέκτησε το κοινό. Αργότερα παρουσίασε και έργα Μπεριό, Ρουμπινστάιν, Μπετόβεν. Η γνωριμία της με τον Τσίλλερ άλλαξε ίσως κάποια της σχέδια καλλιτεχνικά, αλλά της πρόσφερε άλλες ικανοποιήσεις. Παίζοντας όχι μόνον σε αίθουσες συναυλιών αλλά και συμμετέχοντας σε φιλανθρωπικού χαρακτήρα συναυλίες κατάφερνε να βοηθήσει νοσοκομεία και φιλόπτωχα ιδρύματα.
Όλοι στην οικογένεια Τσίλλερ έπαιζαν μουσική, τραγουδούσαν και χόρευαν εξαιρετικά. Ο Ερνέστος καμάρωνε ιδιαίτερα που και τα παιδιά τους μάθαιναν μουσική καθώς επίσης για το γεγονός ότι μπορούσε τώρα κι αυτός να παίζει πιάνο, κάτι που από παιδάκι ονειρευόταν.

Στιγμιότυπο 2020 06 24 8.50.45 μμΗ Δούδου εκτός από δεξιοτέχνις στο πιάνο ήταν και συνθέτρια. Δεν γνωρίζουμε πού βρίσκονται οι συνθέσεις της, ούτε κι αν τις έχει γράψει στο πεντάγραμμο, πλην μιας, ενός «Πρελούδιου alla Scarlatti».

Πιθανότατα παίχτηκε για πρώτη φορά από την  νεαρή τότε μαθήτρια μου Δήμητρα Μανέ, το 1999-2000 στις συναυλίες του ετήσιου κύκλου σεμιναρίων που πραγματοποιούνταν στο Ωδείο Κασσιανής Αλεξοπούλου με θέμα τα έργα για πιάνο των Ελλήνων και Ελληνίδων συνθετών. Εκεί είχε διδαχτεί σε τρεις ακόμα συμμετέχοντες.

Η κυρία  Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη με είχε πληροφορήσει, δικαιολογημένα ευτυχής, ότι το Πρελούδιο παίχτηκε σε τιμητική εκδήλωση στη γενέτειρα μικρή πόλη των Τσίλλερ, στην Σαξονία, με παρόντες όσους θεωρούνταν απόγονοι της πολυπρόσωπης οικογένειας, αλλά και κατοίκους που κατοίκησαν οι ίδιοι ή οι πρόγονοί τους σε σπίτια των Τσίλλερ. Θεώρησε λοιπόν ως πρώτη εκτέλεση την παρουσίαση του Πρελούδιου στην εκδήλωση αυτή στο Radebeul, το 2003. Το όμορφο αυτό χωριό είναι μια.. προέκταση της Δρέσδης τώρα πια. Φημίζεται για τα υπέροχα οικήματα του, επαύλεις υψηλής αισθητικής, αλλά και για τα σπουδαία κρασιά του. Η πληροφορία μπορεί να κάνει πιο πιθανή μια επίσκεψη σας εκεί, προσεχώς.

Είναι ελκυστική η λεπτομέρεια του ακούσματος έργου της Σοφίας Δούδου στον τόπο κατοικίας του συζύγου της, δεν αμφιβάλω ότι και για τους Σάξονες θα ήταν άγνωστη η κυρία Τσίλλερ με την ιδιότητα της ως μουσικού και πολύ περισσότερο ως δημιουργού μουσικής. Μακάρι μέσα από την τωρινή επαναδραστηριοποίηση των ερευνητών και των αρχιτεκτόνων στο να μελετήσουν και άλλες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της ζωής του και των Τσίλλερ, να μάθουμε περισσότερα και για την σπουδαία του σύζυγο. Το εύχομαι.