Συνθέτρια, πιανίστα και διευθύντρια ορχήστρας, η Chiquinha Gonzaga ήταν μια εντυπωσιακή, αλλά και τραγική στα νιάτα της προσωπικότητα.

Γράφει η Εφη Αγραφιώτη

Στιγμιότυπο 2019 03 16 7.18.53 μμ

 

Η Chiquinha Gonzaga  πολέμησε για να ξεπεράσει τα τυπικά κοινωνικά εμπόδια και επέμεινε μέχρι το τέλος να υπερασπίζει το δικαίωμα στην ισότητα με τους άνδρες. Αν και κατέβαλε βαρύ τίμημα, δεν έκανε πίσω. «Η μουσική θα μπορούσε να δρα όπως ένας τροχός, που θα μας οδηγήσει σε ένα είδος ελευθερίας και αποδοχής». Δεν είναι η μόνη βέβαια. Η ιστορία της μουσικής είναι γεμάτη με ιστορίες γυναικών που αγωνίστηκαν με πείσμα παρά τα αδιέξοδα και τις ανασφάλειες. Η υποτίμηση και οι αποδοκιμασίες της κοινωνίας αλλά και των οικογενειών τους ήταν σχεδόν κανόνας. Francisca Edwigs Neves Gonzaga γεννήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο στις 17 Οκτωβρίου 1847 από μητέρα άγαμη, κόρη σκλάβου. (Η δουλεία καταργήθηκε στη Βραζιλία τυπικά το 1888 και ουσιαστικά πολύ αργότερα.)

Ο πατέρας του Gonzaga ήταν ο José Neves Gonzaga Basileu, στρατιωτικός αξιωματούχος από μια πλούσια οικογένεια και αναγνώρισε τη Francisca ως κόρη του. Η Chiquinha έλαβε πολύπλευρη εκπαίδευση αλλά ο πατέρας της την προόριζε για σωστά εκπαιδευμένη νύφη και οικοδέσποινα και γιαυτό πλήρωνε σοβαρούς δασκάλους, να της μάθουν μαθηματικά, ιστορία και μουσική. Στη μουσική οι σπουδές της προχωρούσαν εντυπωσιακά και στα δέκα της χρόνια συνέθεσε το πρώτο ολοκληρωμένο και ενδιαφέρον κομμάτι για πιάνο.

Όταν έγινε δεκαέξι ετών, ο πατέρας της αποφάσισε ότι η Chiquinha πρέπει να παντρευτεί τον σύζυγο που της επέλεξε, τον κύριο Jacinto Ribeiro do Amaral, αξιωματικό του αυτοκρατορικού ναυτικού. Από το γεγονός αυτό και μετά η σύζυγος χάνει τον εαυτό της. Αυτός ο γάμος έφερε τρία παιδιά και πολύ πόνο. Ο σύζυγος μισούσε τη μουσική και δεν διανοήθηκε ότι η σύζυγός του την χρειάζεται τόσο. Την υποτιμούσε και τη πρόσβαλε με βίαιο τρόπο. Για να την αναγκάσει να απομακρυνθεί από τη μουσική ζήτησε μετάθεση για να ζήσουν πολύ μακριά από το Ρίο. Μετά από πολλά άσχημα χρόνια, η Chiquinha του ανακοίνωσε ότι δεν επιθυμεί να ζει με έναν άνθρωπο που δεν υπερασπίζεται την αρμονία της ζωής και ζήτησε διαζύγιο, κάτι που κατάφερε να πάρει.

https://www.youtube.com/watch?v=_6ameIYuCwY

Εγκαταλελειμμένη και απογοητευμένη από την οικογένειά της που δεν ήθελε πλέον ούτε να τη βλέπει, θεωρώντας ότι τους ντρόπιασε, η Chiquinha δέχτηκε την αγάπη από τον κύριο João Batista Carvalho, και στα μέσα του 1870 γεννήθηκε η κόρη τους Μαρία Αλίκη. Ωστόσο, η σχέση τους κατέληξε σε χωρισμό όταν η Chiquinha ανακάλυψε ότι την απατούσε. Έφυγε από την κοινή εστία, παραχωρώντας του την επιμέλεια της κόρης τους, υποχωρώντας στην πίεση του και βλέποντας συγχρόνως πόσο δύσκολο θα ήταν να βρει εργασία για να ζήσει με ένα μικρό παιδί χωρίς βοήθεια. Η φήμη της, ως ταλαντούχας μουσικού είχε καταρρεύσει. Η ίδια είχε υποστεί ακόμα πιο σκληρά χτυπήματα, από δεκάδες προσβλητικά ψευδολογήματα.

Στιγμιότυπο 2019 03 16 7.11.37 μμ

Το 1876 η Chiquinha ήταν 29 χρονών, διαζευγμένη, που η οικογένεια της είχε κλείσει οριστικά την πόρτα και δεν είχε τίποτα άλλο εκτός από μουσικό πάθος και ταλέντο μαζί με σιδερένια θέληση. Εγκαταστάθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο, προσέγγισε ανθρώπους στο καλλιτεχνικό στερέωμα και άρχισε να διδάσκει μικρά παιδιά σε ιδιαίτερα μαθήματα, πορτογαλική γλώσσα, μουσική, ιστορία, γεωγραφία. Παράλληλα έπαιζε πιάνο σε καμπαρέ, και ζαχαροπλαστεία όταν έβρισκε εκεί μεροκάματο.

Για καλή της τύχη η μουσική της προσωπικότητα άρχισε να φωτίζεται όταν ο φλαουτίστας Joaquim Antônio da Silva Callado εντυπωσιασμένος από τις πιανιστικές επιδόσεις της την κάλεσε να συμμετάσχει στο Choro Carioca, ένα γκρουπ άριστων μουσικών που έπαιζαν σε εκδηλώσεις όλων των ειδών. Το 1877 έγραψε την Polka Atraente (“Attraction”), την οποία εμπνεύστηκε αρχικά ως αυτοσχεδιασμό, μια μέρα που βρέθηκαν με τον τρομπετίστα, οργανίστα και συνθέτη Henrique Alves de Mesquita. Αυτός, έχοντας σπουδάσει στο Παρίσι, είχε μια πιο «ανοιχτή» ματιά της μουσικής. Η Atraente τον εντυπωσίασε και το έπαιξαν μαζί πολλές φορές. Η επιτυχία αυτή την βοήθησε να αποφασίσει το ότι θα ασχοληθεί πλέον μόνο με τη σύνθεση.

Η Chiquinha δεν σταμάτησε τις προσπάθειες της για να πετύχει κάτι ακόμα καλύτερο. Βλέποντας την αυξανόμενη αποδοχή του μουσικού θεάτρου από τον κόσμο, αποφάσισε να ασχοληθεί με αυτό το είδος, γράφοντας, διευθύνοντας ορχήστρες και διδάσκοντας τους τραγουδιστές των παραστάσεων. Το 1885 συνέθεσε την οπερέτα “A Corte na Roça” και έκανε το ντεμπούτο της ως maestrina. (Ο Τύπος μη έχοντας αντίστοιχη πορτογαλική λέξη, την βάφτισε… αλλα ιταλικά). Συνέχισε να παράγει μουσική με πάθος. Στις θριαμβευτικές της προηγούμενες μουσικές εμπνεύσεις ήρθε και η μεγαλύτερη, το 1899 με το Ó Abre Alas (“Ας ανοίξει ο δρόμος”), που έγινε ο ανεπίσημος ύμνος του Καρναβαλιού του Ρίο.
https://www.youtube.com/watch?v=m_vaRKqCDYM

Η Chiquinha Gonzaga μελετώντας τη μουσική των κοινοτήτων στην Βραζιλία, στάθηκε ιδιαίτερα σε στοιχεία εμπνευσμένα από τις αφρικάνικες παραδόσεις, τα οποία χρησιμοποιούσε σε συνθέσεις της και ακόμα περισσότερο στους αυτοσχεδιασμούς της. Είναι η εποχή που το συνθετικό της ύφος απέκτησε ταυτότητα. Την ίδια χρονιά μπήκε επίσης στην ρομαντική και συγχρόνως προκλητική σχέση της ζωής της. Ήταν 52 ετών όταν συνδέθηκε με τον δεκαεξάχρονο ερασιτέχνη μουσικό João Batista Fernandes Lage, τον οποίο παρουσίαζε σαν γιο της. Η αλήθεια έγινε γνωστή μετά το θάνατό της αλλά σημασία έχει ότι παρά την διαφορά ηλικίας, ήταν και για τους δύο σχέση ζωής.

Η πιο αποτελεσματική πολιτική της στάση συνέβη κι αυτή στις αρχές του 20 ού αιώνα. Το 1900 συναντήθηκε με την Nair de Tefé von Hoonholtz, ζωγράφο, τραγουδίστρια, εντυπωσιακή πιανίστα και γνωστή γελοιογράφο. Οι δυο τους συνεργάστηκαν αρκετές φορές και με γόνιμο τρόπο πάντα. Το 1913, η Nair παντρεύτηκε τον όγδοο κατά σειράν πρόεδρο της Βραζιλίας από το 1910, Hermes Rodrigues da Fonseca, έναν εξαιρετικά συντηρητικό πολιτικό.

Στιγμιότυπο 2019 03 16 7.11.30 μμ

Ο γάμος της Nair de Tefé von Hoonholtz με τον Πρόεδρο Hermes Rodrigues da Fonseca

Το 1914 οι δύο φίλες προετοίμασαν μια εκδήλωση για πολιτικούς, διανοούμενους και λοιπούς παράγοντες της εξουσίας στο προεδρικό μέγαρο, που ίσως και να μην είχαν σκεφτεί πόσο προκλητική θα ήταν! Η Chiquinha Gonzaga στο πιάνο και η Nair de Tefé στην κιθάρα, ερμήνευσαν το έργο της πρώτης “Corta Jaca”, έργο με έντονα αφρικάνικα στοιχεία στον ήχο. Κανείς μέχρι τότε δεν είχε τολμήσει να παίξει στο παλάτι λαϊκή μουσική και μάλιστα με αφρικανικές ρίζες. Επιπλέον ήταν αδιανόητο για το παλάτι να παίξει κάποιος κιθάρα, που την θεωρούσαν χαμηλού επιπέδου όργανο, «των φτωχών και των μεθυσμένων». Η ατρόμητη αυτή εμφάνιση των δυο γυναικών εκ των οποίων η μια ήταν η κυρία Προέδρου, καλλιέργησε σύντομα μια κατευναστική πολιτική στάση για την αξία και την σημασία της αποδοχής της κουλτούρας των καταπιεσμένων μειονοτήτων της Βραζιλίας. Nα προσθέσω ότι το 7-9 τοις εκατό του πληθυσμού ήταν φτωχοί μαύροι που ζούσαν σε άθλιες συνθήκες, ενώ  το 2 τοις εκατό ήταν πολίτες σκλαβωμένοι ασιατικής καταγωγής και αυτόχθονες ιθαγενείς Οι περισσότεροι Βραζιλιάνοι έχουν απώτερη καταγωγή από ιθαγενείς  και Αφρικανούς σκλάβους.

Στιγμιότυπο 2019 03 16 7.11.23 μμ
Θέματα από το Corta Jaca χρησιμοποίησε ο Darius Milhaud στο αριστουργηματικό και βέβαια σουρεαλιστικό του μπαλέτο Le Bœuf sur le toit, το 1920. Ο Milhaud φώτισε με τον ενθουσιασμό του για την Gonzaga, το έργο της και την μουσική της ιδιοφυία.
Από το 1915 η Chiquinha Gonzaga άρχισε να μάχεται δημοσίως για τα δικαιώματα των συνθετών, απαιτώντας με πείσμα από το κράτος να περάσει ρυθμιστικός νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα των καλλιτεχνών. Το 1917 ίδρυσε την Sociedade Brasileira de Autores Teatrales (Βραζιλιάνικη Εταιρεία Θεατρικών Συγγραφέων), που ήταν η πρώτη οργάνωση αυτού του είδους στη Λατινική Αμερική, με στόχο την προστασία στιχουργών και συνθετών από την εκμετάλλευση εκδοτών και παραγωγών.

Συνέθετε μέχρι το θάνατό της. Η τελευταία της όπερα ήταν η Μaria, που γράφτηκε όταν ήταν 86 ετών. Κατά τη διάρκεια της καριέρας της συνέθεσε μουσική για τουλάχιστον 77 μεγάλες μουσικο-θεατρικές παραστάσεις εκ των οποίων κάποιες ξεπέρασαν τις 1300 παρουσιάσεις στο κοινό. Εκτός Βραζιλίας πουθενά σχεδόν δεν παιζόταν το έργο της μέχρι πρόσφατα, αν και άφησε 2000 περίπου συνθέσεις, τραγούδια, ορχηστρικά, έργα για σόλο όργανα κλπ. Μια σειρά εκδόσεων και μια προβολή της εντυπωσιακής προσωπικότητάς της στην αμερικάνικη τηλεόραση βοήθησε να ακουστεί «η περίπτωση Gonzaga»

 

Στιγμιότυπο 2019 03 16 7.11.16 μμ

Έφυγε στις 28 Φεβρουαρίου 1935 ευτυχισμένη και πλήρης, με τον João Batista Fernandes Lage κοντά της. Στο εντυπωσιακό πάρκο του Ρίο, το Paseio Publico, η προτομή της αναφέρει ότι ήταν μια σπουδαία μουσικός, η πρώτη διευθύντρια ορχήστρας της χώρας και ακτιβίστρια για τα δικαιώματα στην ισότητα και την ελευθερία των ανθρώπων.