Το πρόσωπο της Γοργόνας Μέδουσας που η θωριά του πέτρωνε όποιον το αντίκριζε είναι ένα αρχαιότατο αποτροπαϊκό σύμβολο.

%CE%9C%CE%95%CE%94%CE%9F%CE%A5%CE%A3%CE%912
Αποτροπαϊκά προσωπεία μπορούσε κανείς να δει στα τείχη των πόλεων, στη μία πλευρά νομισμάτων […] στα φάλαρα των αλόγων, στις μετόπες ή τις προσόψεις ναών ή, ακόμη, στις περικνημίδες του Μεγάλου Αλεξάνδρου στο θέατρο σκιών. Το αποτροπαϊκό προσωπείο προστατεύει αυτόν

που το φέρει […]

%CE%91%CE%A0%CE%9F%CE%A4%CE%A1%CE%9F%CE%A0%CE%91%CE%99%CE%9A%CE%9F
Μέδουσα από τούς βασιλικους τάφους του βασιλέως Φιλίππου Β’ στις Αιγές

Αυτή ήταν η αρχική σημασία της αρχαίας λέξης αποτρόπαιος και της μεταγενέστερης αποτροπιαστικός (δηλ. «που απομακρύνει το κακό ή τις συμφορές»), αλλά, αφού οι δικές μας άλλαξαν σημασία, χρησιμοποιούμε τον ελληνογενή όρο από την Αγγλία για τα φυλαχτά. [αποτροπαϊκός, -ή, -ό  συν. αποτρεπτικός  αποτροπαϊκό μάτι, συνήθειο | το παρόμοιο εκείνο σύμβολο έχει προστατευτικό χαρακτήρα, αποτροπαϊκό των κακών πνευμάτων .]

Το προσωπείο λειτουργεί και αποτροπαϊκά. Γοργόνεια αναρτούνταν στις πόρτες οικιών ή εργαστηρίων, ώστε αυτός που μπαίνει να τρομάζει (ένα σκιάχτρο λ.χ. διώχνει τα πουλιά) και να δείχνει, έστω και από φόβο, τον προσήκοντα σεβασμό.

Bronze+Greaves+with+Bone+Inlay+engraved+with+images+of+a+Gorgon+Greek+Apulia+Italy+550 500+BCE
Περικνημίδες Έλληνα οπλίτη από την Μ.Ελλάδα Απουλία με γοργόνια

Αποτροπαϊκά προσωπεία μπορούσε κανείς να δει στα τείχη των πόλεων, στη μία πλευρά νομισμάτων, όπως λ.χ. στους ασημένιους στατήρες από τη Νεάπολη που κόβονται λίγο πριν το 500 π.Χ., στα φάλαρα των αλόγων, στις μετόπες ή τις προσόψεις ναών

%CF%83%CF%85%CF%81%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%B5%CF%83+575%CF%80%CF%87
Μέδουσα από Ελληνικό ναό στις Συρακούσες 575 π.Χ.-Μεγάλη Ελλάδα
%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%B8%CE%B9%CE%BF+%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%85+%CE%BC+%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B4%CE%B1+%CE%B1%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B9%CE%B1+5+%CE%BF%CF%82+%CE%B1%CE%B9
Περιστήθιο από φάλαρα αλόγων περιοχή Απουλίας  αρχές του 5ου αι. π.Χ.

%CE%94%CE%B9%CE%BF%CE%BD+%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD

Μέδουσα στο Δίον των Ελλήνων ψηφιδωτό σε δάπεδο την εποχή των μακεδόνων βασιλέων

%CE%B1%CE%BB%CE%B5%CE%BE%CE%B1%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B1+%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD+%CE%BC%CE%B5%CE%B4

Ψηφιδωτό δάπεδο από Αλεξάνδρεια τον 2ο αι. μ.Χ.

Τα τυχερά δωρίζονται, αλλάζουν χέρια, φοριούνται σαν φυλαχτά για να λειτουργήσει ο αποτροπαϊκός τους χαρακτήρας  ή, ακόμη, στις περικνημίδες του Μεγάλου Αλεξάνδρου στο θέατρο σκιών . Το αποτροπαϊκό προσωπείο προστατεύει αυτόν που το φέρει, είτε είναι άτομο είτε πόλη, θνητός (π.χ. ο Περσέας ή ένας αυτοκράτορας) ή αθάνατος (π.χ. Αθηνά), και απειλεί τον ξένο και τον παρείσακτο .

proxy?url=http%3A%2F%2F4.bp.blogspot.com%2F ICggjbVOcDo%2FUytCFTWM3eI%2FAAAAAAAAYQI%2FhX5d1ZyKvq8%2Fs1600%2F%25CE%2595%25CE%25B9%25CE%25B4%25CF%258E%25CE%25BB%25CE%25B9%25CE%25BF%2B%25CE%2591%25CE%25B8%25CE%25B7%25CE%25BD%25CE%25AC%25CF%2582%2B%25CE%25BC%25CE%25B5%2B%25CF%2580%25CE%25AD%25CF%2580%25CE%25BB%25CE%25BF%2B%25CE%25B3%25CE%25BF%25CF%2581%25CE%25B3%25CF%258C%25CE%25BD%25CE%25B5%25CE%25B9%25CE%25B1%2B%25CE%25BA%25CE%25B1%25CE%25B9%2B%25CF%2580%25CE%25B5%25CF%2581%25CE%25B9%25CE%25BA%25CE%25B5%25CF%2586%25CE%25B1%25CE%25BB%25CE%25B1%25CE%25AF%25CE%25B1%2B%25CE%25BC%25CE%25B5%2B%25CE%25BA%25CE%25AD%25CF%2581%25CE%25B1%25CF%2584%25CE%25B1%2B%25CF%2584%25CE%25B1%25CF%258D%25CF%2581%25CE%25BF%25CF%2585proxy?url=http%3A%2F%2F2.bp.blogspot.com%2F 7ahuhWTHltQ%2FUytCV1XTKsI%2FAAAAAAAAYQQ%2Fs1HeIX6blPM%2Fs1600%2F%25CE%2591%25CF%2585%25CF%2584%25CE%25BF%25CE%25BA%25CF%2581%25CE%25B1%25CF%2584%25CE%25BF%25CF%2581%25CE%25B9%25CE%25BA%25CF%258C%25CF%2582%2B%25CE%25B1%25CE%25BD%25CE%25B4%25CF%2581%25CE%25B9%25CE%25AC%25CE%25BD%25CF%2584%25CE%25B1%25CF%2582%2B%25CF%2586%25CE%25AD%25CF%2581%25CE%25B5%25CE%25B9%2B%25CE%25B1%25CE%25B9%25CE%25B3%25CE%25AF%25CE%25B4%25CE%25B1%2B%25CE%25BC%25CE%25B5%2B%25CE%25B3%25CE%25BF%25CF%2581%25CE%25B3%25CF%258C%25CE%25BD%25CE%25B5%25CE%25B9%25CE%25BF%2B%25CE%25B5%25CF%2580%25CE%25BF%25CF%2587%25CE%25AE%2B%25CE%2591%25CE%25B4%25CF%2581%25CE%25B9%25CE%25B1%25CE%25BD%25CE%25BF%25CF%258D%2B117 138%2B%25CF%2580.%25CE%25A7.
Ειδώλιο Αθηνάς με πέπλο γοργόνεια και περικεφαλαία με κέρατα ταύρου
ΔΕΞΙΑ Ακέφαλος Αυτοκρατορικός ανδριάντας φέρει αιγίδα με γοργόνειο εποχή Αδριανού 117-138 π.Χ.

Ωστόσο, το αποτροπαϊκό προσωπείο δεν ήταν απαραίτητα άσχημο. Αντίθετα, μπορούσε να μαγνητίζει με την ομορφιά του και να πετυχαίνει τον αποπροσανατολισμό του «εχθρού» ή του επιβουλεύοντος .

Ακόμη όμως κι ως άσχημο, το αποτροπαϊκό προσωπείο μπορεί να είναι μια θετική αποτίμηση του κακού και του άσχημου, με την έννοια της αναγνώρισης της παρουσίας και της σημασίας του στον προσδιορισμό του ετέρου.
Αλλά ανεξάρτητα από το αν τα προσωπεία αυτά καθαυτά ήταν όμορφα ή άσχημα, οπωσδήποτε δημιουργούσαν δέος.
%CE%9C%CE%AD%CE%B4%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B1+%CE%B1%CF%80%CF%8C+%CF%84%CE%B7%CE%BD+%CE%92%CE%AD%CF%81%CE%BF%CE%B9%CE%B1+%CF%84%CE%B7%CE%BD+%CE%B5%CF%80%CE%BF%CF%87%CE%AE+%CF%84%CF%89%CE%BD+%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CF%8C%CE%BD%CF%89%CE%BD+%CE%B2%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%BB%CE%AD%CF%89%CE%BD
Μέδουσα από την Βέροια την εποχή των μακεδόνων βασιλέων

Οι ρωμαίοι ιστορικοί Τάκιτος και Σουετώνιος αναφέρουν παραθαλάσσια βίλα ως Spelunga (=σπηλιά) –από την ονομασία αυτή προήλθε το σημερινό τοπωνύμιο Sperlonga–, επειδή σε αυτή ανήκε και συγκρότημα των σπηλαίων. Την εποχή του Τιβέριου, η βίλα, που είχε κατασκευαστεί προγενέστερα, υπέστη τροποποιήσεις και το σπήλαιο μετατράπηκε σε Νυμφαίο (η διαμόρφωση πρέπει να ολοκληρώθηκε πριν το 26 μ.Χ.).

%CF%86%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CF%81%CE%BF+%CE%BC+%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B4%CE%B1+%CE%B1%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B9%CE%B1
Προσωπίδα από φάλαρο αλόγων από την Μ. Ελλάδα την Απουλία του 5ου αι. π.Χ.

Στο βορειοανατολικό μικρό σπήλαιο κατασκευάστηκε δάπεδο, ενώ κατά μήκος των τοιχωμάτων του τοποθετήθηκαν γλάστρες και αναρτήθηκαν μεγάλες μαρμάρινες μάσκες. Στα στόματά τους είχε τοποθετηθεί από ένας λύχνος, με αποτέλεσμα το φως να ακτινοβολεί από τα μάτια, τη μύτη και το στόμα τους . Αναρωτιέται κανείς τι αποθέματα κουράγιου θα πρέπει να διέθετε ο πιστός, για να εισέλθει στο σπήλαιο.

%CF%83%CF%80%CE%B7%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF4
Το σπήλαιο των Νυμφών στην Sperolga Φωτογραφία αριστερά και δεξιά χαλκογραφία

Θα μπορούσαμε άραγε να συσχετίσουμε αυτή τη λειτουργία του αποτροπαϊκού προσωπείου με το νεκρικό; Μήπως δηλαδή προστατεύει τον νεκρό από τον θάνατο, με την έννοια ότι τον βοηθά να κρατήσει τη ζωή μέσα από τη διατήρηση του προσώπου; Πάντως, το προσωπείο στη συνάντηση του ανθρώπου με τον θάνατο εντοπίζεται και στη νεότερη και σύγχρονη τέχνη

Screenshot 6
Από σκεύος του τάφου του Φιλλίπου Β στις Αιγές.

[15] Το αποτροπαϊκό προσωπείο, η Μέδουσα, αποτελεί θέμα και μεταγενέστερων περιόδων της τέχνης, σε κάθε περίπτωση όμως εξυπηρετεί διαφορετικές ανάγκες. Για παράδειγμα, ο Τζ. Μπ. Μαρίνο συγκέντρωσε σε μια συλλογή, με τίτλο Lagalleria, ποιήματα που είχαν ως αναφορά πίνακες και ζωγράφους. Σε αυτή τη φανταστική πινακοθήκη γύρω από τον θεατή παρατάσσονται οι πιο ονομαστές σαδιστικές αναπαραστάσεις κομμένων κεφαλιών, ανάμεσά τους και η Μέδουσα του Καραβάτζο, σπουδή πάνω στην έκφραση, τη σκοτεινιά και τη φρίκη .

019
Ο Περσέας κρατά το κεφάλι της Μέδουσας – Ζωγραφική από την Πομπηία
 Ωστόσο, η Μέδουσα του Καραβάτζο προσομοιάζει στον αρχαίο μύθο, καθόσον ο ζωγράφος στερέωσε την ελαιογραφία που έκανε σε μουσαμά πάνω σε κυρτή ασπίδα (από ξύλο λεύκας), θυμίζοντας την κίνηση της Αθηνάς, όταν ο Περσέας της έφερε το κεφάλι της Μέδουσας.
%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CE%BD%CF%89%CE%BC%CF%89%CE%BD+%CE%B1%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%B1+%CE%B5%CE%BB%CE%BB