Στιγμιότυπο 2020 01 26 8.15.22 μμ Συνέντευξη στην Ελένη Γουρνέλου*

Η Δέσποινα Τομαζάνη γεννήθηκε στη Χίο. Κατάγεται από το Αϊβαλί της Μικράς Ασίας και τα Κοτύωρα (Ordou). Σπούδασε θέατρο στη Αθήνα, κινηματογράφο και θέατρο στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης, χορό και παντομίμα στην Ακαδημία μπαλέτου της Στοκχόλμης. Έπαιξε στον σουηδικό, ελληνικό και γαλλικό κινηματογράφο, στο ελληνικό και γαλλικό θέατρο. Στο 1ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Μεσογειακών χωρών βραβεύτηκε με το βραβείο ερμηνείας πρώτου γυναικείου ρόλου για την ταινία “L’ ombre de la terre” του Tajeb Louichi.

Στιγμιότυπο 2020 01 26 8.06.56 μμ
“Η φωτογραφία είναι εξώφυλλο απο το γαλλικό περιοδικό cinema και προέρχεται απο την ταινία L’ ombre de la terre του Taneb Luichi.

Στο θέατρο ερμήνευσε μεταξύ άλλων, την “Περσεφόνη” σε σκηνοθεσία Ζακ Λακαριέρ και τη “Φαίδρα” του Γιάννη Ρίτσου σε σκηνοθεσία της ίδιας. Έπαιξε στην «Ηλέκτρα» στο Ηρώδειο, στο Τάουν Χωλ της Νέας Υόρκης, στο Τόκιο και αλλού ενώ πρωταγωνίστησε στο έργο “La fiancee de l’ eau” του Ταχάρ μπεν Ζελλούν. Μετέφρασε και έπαιξε το “Χιροσίμα Αγάπη μου” της Μαργκερίτ Ντυράς σε δική της σκηνοθεσία.

Έχει γράψει ποίηση, θέατρο, διήγημα, μυθιστόρημα. Βιβλία της έχουν εκδοθεί, μεταξύ άλλων, από τις εκδόσεις Καστανιώτη:  «Το καφενείο των ψεμάτων» «Φωτιά στο νερό» (1989), «Το αμίλητο νερό» (1997), «Θηλυκό νόμισμα» (2001) ποίηση: «Εξαιτίας του αινίγματος» (2000) κ.α. καθώς και από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη: «Εκποίηση» (2011),  «Εκτός δικτύου» (2013) κ.α. Τα έργα της μεταφράστηκαν στα γαλλικά, γερμανικά, τουρκικά, αγγλικά και ιταλικά. Έγραψε στην “Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία” στη στήλη “Πινακωτή – Πινακωτή” και στην “Μακεδονία” στο περιοδικό “Επιλογές”. Είναι ευρύτερα γνωστή από τη συμμετοχή της στο ρόλο της Σοφίας στην ταινία του Νίκου Νικολαϊδη «Γλυκιά Συμμορία» αλλά και από την ταινία «Φωτογραφία» του Νίκου Παπατάκη.Στιγμιότυπο 2020 01 26 8.07.15 μμ

H συνέντευξη παραχωρήθηκε για τον σταθμό του empneusi.gr που εκπέμπει στις Κυκλάδες, στην εκπομπή «ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ» με την Ελένη Γουρνέλου στους 107 FM και μπορείτε να την ακούσετε στον παρακάτω σύνδεσμο:

https://www.empneusi.gr/podcast/eleni-gournelou-22-12-2019/

Ελένη Γουρνέλου: Δέσποινα, σε ευχαριστούμε πολύ για τη παραχώρηση της συνέντευξης. Δεν δίνεις συχνά συνεντεύξεις και γι’ αυτό θα ήθελα να μας πεις κάποια λόγια για σένα και την πορεία σου στη τέχνη γενικότερα, αρχίζοντας από τον κινηματογράφο και το θέατρο και στη συνέχεια στη συγγραφή.

Δέσποινα Τομαζάνη: Να μιλήσω για μένα; Πρέπει να θυμηθώ κι εγώ…γιατί η αλήθεια είναι ότι η επιδίωξή μου με τον χρόνο  και τη μνήμη είναι να ζώ στον παρόντα χρόνο. Οπότε, διαγράφονται αυτά που λες εσύ για πορεία και καριέρα. Εγώ δεν τα βιώνω στην καθημερινότητά μου, προσπαθώντας πάντα, να είμαι παρούσα στον παρόντα χρόνο. Πρέπει να κάνω, λοιπόν, μια αναδρομή και όπως θυμάμαι, από τα παιδικά μου χρόνια  έπαιζα θέατρο. Μάζευα τα παιδάκια για να τους παίξω στο σπίτι μιας φίλης, την οποία, λέγανε Ευτυχία κι εκεί ανοίγαμε ένα σεντούκι με ρούχα και υφάσματα  που δεν χρησιμοποιούσαν πια. Θυμάμαι, ακόμα, τα χρώματα. Κάτι πράσινα σαν τα χρώματα που έχουν τα παγώνια, κάτι σάξ- μπλέ, κόκκινα …και τα οποία φορούσα με έναν οίστρο και φούρια και καθώς τα έριχνα επάνω μου άρχιζα να μιλώ χωρίς να θυμάμαι τώρα, βέβαια, τι έλεγα. Όμως, όλα τα παιδιά που ήταν γύρω μου, φίλοι, καθόντουσαν και με άκουγαν. Πιστεύω ότι αυτό που λέμε κλίση εμφανίζεται στο παιδί από τη παιδική του ηλικία αλλά το τι κάνει μετά η οικογένεια και το σχολείο,  είναι άλλο θέμα. Δεν ξέρω αν στηρίζεται μετά αυτή η έμφυτη κλίση των παιδιών γιατί η παιδεία, μέσω της εκπαίδευσης, κατευθύνει, συνήθως, τα παιδιά σε ανάγκες δικές της με τις οποίες εγώ, τουλάχιστον, δεν είμαι σύμφωνη. Για παράδειγμα στη Χίο, στο νησί που έχω γεννηθεί και μεγαλώσει, οι περισσότεροι γονείς προετοίμαζαν τα παιδιά τους να γίνουν γιατροί και δικηγόροι, ανεξάρτητα από τη κλίση τους. Βέβαια, αυτό, τούς το υπαγόρευε, ως αντίδραση, η πραγματικότητα του νησιού γιατί όλα τα παιδιά γινόντουσαν καπεταναίοι ή μηχανικοί και έφευγαν με τα πλοία.

Ελένη Γουρνέλου: Εσύ, λοιπόν, είχες αυτή τη κλίση αλλά το περιβάλλον σου τι έκανε, τότε;

Δέσποινα Τομαζάνη: Θυμάμαι πολύ καλά ότι τότε ερχόντουσαν στο νησί περιοδεύοντες θίασοι. Τότε, είδα τον περιπλανώμενο θίασο Ξύδα και μαγεύτηκα. Γοητεύτηκα. Όταν πήγα στο σπίτι έπαιζα όλους του ρόλους που είχα δει, μιμούμενη τις φωνές των ηθοποιών.

Ελένη Γουρνέλου: Αλλά είχες και μια άλλη πορεία στη τέχνη. Έγραψες μυθιστορήματα, ποίηση, σπούδασες στο εξωτερικό κι έκανες κι άλλα πράγματα. Συναντήθηκες με σημαντικούς ανθρώπους….ο κόσμος σε γνωρίζει περισσότερο από τον ρόλο της Σοφίας στη «Γλυκιά Συμμορία» του Νικολαϊδη. Οπότε,  έχει νόημα να μας διηγηθείς την πορεία σου, αφού έφυγες από την Χίο και την Ελλάδα κι έπειτα.

Δέσποινα Τομαζάνη: Όταν έγινε η «Γλυκιά Συμμορία» είχα έλθει από το Παρίσι για να παίξω. Γνώριζα τον Νίκο Νικολαϊδη από πριν και με ειδοποίησε να έλθω για την ταινία. Να πω, όμως, δυο λόγια για το πριν. Στο Παρίσι έχω πάει δύο φορές. Τη μια φορά ήταν επί Χούντας για να κάνουμε μια ταινία του Κολλάτου που λεγόταν «Συμπόσιο» και τον «Καπετάν Αντώνης» από ένα διήγημα του ίδιου. Όμως, αυτή η ταινία δεν έγινε γιατί πέθανε ο παραγωγός που ήταν Γάλλος. Γύρισα, λοιπόν, στην Ελλάδα για να συνεργαστώ με τον Μινωτή τον οποίο επί Χούντας τον είχαν διώξει από το Εθνικό θέατρο και τότε, έπαιζαν στο ΡΕΞ το έργο «Ο  Ιρα και το Παγώνι». Με είχε δει ο Μινωτής στο Ηρώδειο που έπαιζα την Ηλέκτρα του Αισχύλου. Μετά από αυτή την παράσταση, ο Μινωτής ήλθε και έψαχνε αυτή που έπαιζε την Ηλέκτρα….Με βρήκε, λοιπόν, τότε, και με πήρε μαζί του, δίνοντάς μου να κάνω εναλλάξ παραστάσεις με την Νίκη Τριανταφυλλίδη, η οποία, για εμένα, μαζί με την Λαμπέτη είναι οι δυο μεγάλες ηθοποιές του ελληνικού θεάτρου. Με ταλέντο! Πριν από αυτό και ενώ ήμουν στο Παρίσι είχα κάνει μια ταινία με τον Σουηδό σκηνοθέτη, Wetter Vester. Φωτιστής στις ταινίες του ήταν ο Ανδρέα Μπέλλης. Η ταινία λεγόταν «Αντίσταση» και είχε γυριστεί ενάντια της Χούντυας. Αυτή έγινε και η αφορμή να με καλέσουν στη Σουηδία για να τη γυρίσουμε.

Ελένη Γουρνέλου: Και η ταινία «Με λένε Στέλιο»;

Δέσποινα Τομαζάνη: Η ταινία βασιζόταν σ’ ένα βιβλίο του συγγραφέα Θοδωρή Καλλιφατίδη και τότε με είχε φωνάξει ο σκηνοθέτης να γράψω τους   διαλόγους στο σενάριο της ταινίας. Ημουν 22-23 χρονών. Πολύ νέα….έπαιξα κι ένα ρόλο, επίσης. Η ταινία είχε πολύ μεγάλη επιτυχία και βραβεύτηκε σε διεθνή Φεστιβάλ. Το δε όνομα «Στέλιος», το είχα δώσει εγώ -είμαι η νονά- γιατί Στέλιο έλεγαν τον αδελφό μου. Κι αυτή, όμως, παίχτηκε μετά από 25 χρόνια στην Ελλάδα. Η ταινία έγινε το 1972 κι ακόμα στην Ελλάδα ήταν Χούντα. Το 83 μου τηλεφώνησε ο Νικολαϊδης και ήλθα για να παίξω τον ρόλο της Σοφίας στη «Γλυκιά Συμμορία»

Ελένη Γουρνέλου: Τι σκέφτεσαι σήμερα γι’ αυτή την ταινία, τη «Γλυκιά Συμμορία»;

Δέσποινα Τομαζάνη: Είδα την ταινία το καλοκαίρι της χρονιάς που είχε κυκλοφορήσει. Την είδα για πρώτη φορά, μόνη μου. Δεν συμφωνούσα με το θέμα γιατί πίστευα ότι, τότε, υπήρχαν άλλα θέματα,  πιο σημαντικά από αυτά που καταπιανόταν η ταινία. Πιο αιχμηρά. Που τα είχε ανάγκη η Ελλάδα. Ο Νικολαϊδης, όμως, ήταν πολύ επηρεασμένος από τον αμερικανικό κινηματογράφο και έθιγε άλλα ζητήματα στη ταινία που, για εμένα,  ήταν εκτός εποχής για την Ελλάδα. Σε πολλά σημεία, όταν την έβλεπα, κατέβαζα το κεφάλι. Ωστόσο, την είδα μετά από αρκετά χρόνια. Δεν πάει πολύς καιρός που την έδειξε η τηλεόραση, και σκέφτηκα πόσο πολύ προχωρημένη ήταν για την εποχή της! Και εδώ θέλω να μνημονεύσω τους δυο πολύ καλούς ηθοποιούς, τον Τάκη Μόσχο και τον Τάκη Σπυριδάκη, έξοχους ηθοποιούς που, σε διάστημα ενός μηνός έχασαν τη ζωή τους….πολύ ιδιαίτεροι και σαν άνθρωποι. Η ταινία, σήμερα πια, μου άφησε μια άλλη αίσθηση. Ότι δηλαδή, είναι μια διαχρονική ταινία και απόρησα πώς δεν την απαγόρευσαν τότε. Μάλλον τώρα είμαστε πιο συντηρητικοί ενώ το ’82 που έγινε η ταινία ήμασταν πιο ελεύθεροι και πολύ πιο τολμηροί στην έκφραση και στην τέχνη.

Ελένη Γουρνέλου: Από όλα τα είδη τέχνης που έχεις ασχοληθεί ποιο είδος θεωρείς ότι σου ταιριάζει περισσότερο;

Δέσποινα Τομαζάνη: Θέλω να μιλήσω για την καλλιτεχνική μου περιπέτεια καταρχάς στο θέατρο. Γυρίζοντας από το εξωτερικό στην Ελλάδα και έχοντας παίξει πρωταγωνιστικούς ρόλους εκεί, άρχισα να παίζω κι εδώ σε διάφορες θεατρικές παραστάσεις από το εμπορικό μέχρι το ποιοτικό θέατρο. Στο εμπορικό θέατρο έπαιξα σε μια παράσταση που λεγόταν «Φρύνη» με την Ζωή Λάσκαρη. Εγώ έκανα μια νέγρα που ήταν θεραπαινίδα της. Για τις ανάγκες του ρόλου βαφόμουν κάθε φορά μαύρη, ολόσωμη. Η ατμόσφαιρα δεν είχε καμία σχέση με αυτό που πίστευα ότι πρέπει να είναι το θέατρο. Ο ένας υπέβλεπε  τον άλλον και ακόμα και επί σκηνής υπήρχε bulling. Θυμάμαι να γίνεται αυτό σ’έναν εξαιρετικό ηθοποιό, τον Νίκο  Παωνσταντίνου. Απαράδεκτο! Και γι’ αυτό δεν ξαναπήγα να παίξω όταν τελείωσα με το έργο, αν και μου ζητήθηκε. Τέτοια περιστατικά γινόντουσαν στο θέατρο κατ’ επανάληψη.

Ελένη Γουρνέλου: Αυτός ήταν και ο λόγος που στράφηκες στη συγγραφή;

Στιγμιότυπο 2020 01 26 8.07.05 μμΔέσποινα Τομαζάνη: Πέρα από τη Λάσκαρη και το εμπορικό θέατρο συνεργάστηκα και με τον Μαρμαρινό στο θέατρο, στη «Μήδεια». Εκείνη την εποχή, ο Μαρμαρινός ως σκηνοθέτης, ήταν ό,τι πιο ποιοτικό στο πειραματικό θέατρο. Ούτε κι εκεί στέριωσα γιατί μέσα μου υπήρχε μια άλλη άποψη για το πώς πρέπει να γίνονται τα πράγματα στο θέατρο. Ήλθα στην Ελλάδα αφού είχα κάνει μια ταινία που γυρίστηκε στην Τυνησία, γαλλικής παραγωγής,  με τον τίτλο L’ ombre de la terre (Σκιά της γης) και για την οποία πήρα το 1ο βραβείο  στο  Φεστιβάλ Μεσογειακού κινηματογράφου. Γύρισα γιατί πέθανε ο άνδρας μου, ο δημοσιογράφος, Στρατής Ζαχαριάδης, και πήγα στη Χίο. Μετά,  δεν ήθελα να επιστρέψω στο εξωτερικό. Εκεί, με πλησίασαν ερασιτέχνες ηθοποιοί και μου ζήτησαν να τους βοηθήσω με ένα έργο του Καμπανέλλη, πράγμα που έγινε. Αυτό μού έδωσε την αφορμή να δημιουργήσω εκεί  ένα ερασιτεχνικό θέατρο και να κάνω τα πράγματα σύμφωνα με τη δική μου άποψη. Το σχήμα αυτό λεγόταν Θέατρο Σκούνα προς τιμή του θυμόσοφου-Ζητιάνου του νησιού που τον έλεγαν Σκούνα γιατί έπινε και τρίκλιζε. Το έργο περιελάμβανε και τους άλλους τρελούς – περιθωριακούς του νησιού και είχε τον τίτλο Χιώτικο Παραμύθι. Το Θέατρο που ονειρευόμουν πάντα ήταν πρωτογενές. Να μην έχει ξαναπαιχτεί. Γι αυτό το έγραφα εγώ.. Δουλέψαμε 9 μήνες και ανεβάσαμε το «Χιώτικο παραμύθι». Αυτό το έργο είχε μια ντοπιολαλιά από τη Β. Χίο που ήταν σαν μουσική. Βρήκα μια μεγάλη γυναίκα που διάβαζε αυτό το παραμύθι και έτσι την έμαθα και τη δίδαξα στη συνέχεια. Ήταν κάτι το συγκλονιστικό.

Ελένη Γουρνέλου: Δίδαξες θέατρο στους ερασιτέχνες ηθοποιούς με βάση και τις σπουδές που είχες κάνει στο εξωτερικό.

Δέσποινα Τομαζάνη: Ναι. Σπούδασα στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης ιστορία θεάτρου και κινηματογράφου. Έχω δει επί χρόνια και έχω αναλύσει ταινίες από την αρχή της ιστορίας του κινηματογράφου στο Πανεπιστήμιο και γι’ αυτό είχα, ήδη, μια διαμορφωμένη άποψη όταν ήλθα στην Ελλάδα. Αλλά, πέρα από αυτό, υπήρχε ένας υποβολιμιαίος ανταγωνισμός στο ελληνικό θέατρο, πράγμα που δεν ανήκει στην τέχνη. Αυτό με εξέπληξε.  Ίσως οι Έλληνες είμαστε άτομα της διχόνοιας,  το βλέπουμε και στη πολιτική. Και ο Σολωμός το είχε πει αυτό όταν ήλθε από την Ιταλία.

Ελένη Γουρνέλου: Και με τη συγγραφή πως ασχολήθηκες;

83299347 2492525864353324 8631192777989816320 n 1Δέσποινα Τομαζάνη: Το 1984 βγήκε το «Αμίλητο νερό» που έχει σαν θέμα τη μνήμη ενός κοριτσιού από την πρώτη μνήμη της ζωής του μέχρι 12 χρονών, δηλαδή, τότε που αναπτύσσεται η λογική και με την επέμβαση της παιδείας, στην οποία αναφέρθηκα πριν, σταματά και η μαγεία που έχουν τα παιδιά από τη φύση τους. Υπάρχουν κοινωνικοί κανόνες και αυτοί διαμορφώνουν πλέον την προσωπικότητά τους. Επιπλέον, υπάρχουν κάποιοι στην εκπαίδευση, δάσκαλοι και καθηγητές, που έχουν κι άλλες βλέψεις, εννοώ ερωτικές  και αυτά περιγράφονται στο βιβλίο μου. Είναι πράγματα που ακούμε ότι συμβαίνουν ακόμα, χωρίς ωστόσο αυτό, να αφορά όλη την εκπαίδευση και τους εκπαιδευτικούς. Μετά έγραψα για την εφηβεία το «Φωτιά μέσα στο νερό» και τέλος, το «Καφενείο των Ψεμάτων» που είναι μια σειρά διηγημάτων. Ακολούθησε το μυθιστόρημα «Θηλυκό νόμισμα» με θέμα το κλείσιμο του 20ου αιώνα και η ποιητική συλλογή «Εξαιτίας του αινίγματος» (Καστανιώτης) και μια δεύτερη  συλλογή ποιημάτων με τίτλο: «Εκποίηση» (Γαβριηλίδης). Τα ποιήματά μου συνήθιζα να τα γράφω σε ανύποπτο χρόνο και τα εξέδωσα επειδή μου ζητήθηκαν.

Θα σας διαβάσω ένα ποίημα που απήγγειλα στο Παλέρμο, τον Σεπτέμβριο 1994, στο συνέδριο συγγραφέων και ποιητών από τη Μεσόγειο, στο οποίο, συμμετείχα.

     83626135 187774248976681 5027652815065972736 n 83171812 171578904096809 1664383278414561280 n                    

Ο φίλος Giuseppe Bella

μου ζήτησε να μιλήσω

τι να πω;

Η γραφή συνεχίζεται

κι εγώ ακόμα συλλαβίζω

το αλφάβητο με τα δάχτυλα.

 

Ψηλαφώ στο σκοτάδι και τρέμω

μήπως δεν αναγνωρίσω τα σύμβολα:

την τελειότητα του Ο-μικρόν

και την αγωνία του Ι-ώτα

 

Η ρητορεία της θάλασσας

στο Αιγαίο

δεν μ’ αφήνει να ησυχάσω

Μου λέει:

 

Δεν υπάρχουν ποιητές

μόνο η ποίηση υπάρχει

 

Δεν υπάρχουν συγγραφείς

μόνο η γραφή υπάρχει.

 

Ακολούθησε γκραποποσία στη διπλανή τρατορία ατέλειωτες γκράπες κερασμένες από τους Σικελούς ποιητές που μπήκαν ενθουσιασμένοι και βγήκαν μεθυσμένοι.

83685919 222150735459584 8143033671369097216 n

Ελένη Γουρνέλου: Υπάρχουν κάποια σημαντικά πράγματα που σου συνέβησαν στη διάρκεια της καλλιτεχνικής σου πορείας που, ακόμα και σήμερα, τα θυμάσαι με κάποια έκπληξη ή θαυμασμό;

Δέσποινα Τομαζάνη: Μου έρχεται στο μυαλό η ταινία «Η σκιά της γής» στην Τυνησία. Ήμουν πρωταγωνίστρια σε αυτή την ταινία. Εκεί έπαιζε αυτοσχέδια σαντούρι ένας ζητιάνος που, ήταν πραγματικός ζητιάνος,  και τον οποίο είχε φέρει ο σκηνοθέτης για να παίξει στην ταινία. Τα πλήκτρα του σαντουριού ήταν χαλικάκια από την Έρημο και το είχε φτιάξει μόνος του. Επειδή καθόταν οκλαδόν τα πόδια του είχαν ατροφήσει και δεν μπορούσε να περπατήσει καλά. Είχα, λοιπόν, μια σκηνή που έπρεπε να τον αγκαλιάσω ενώ έπαιζε το σαντούρι του και να του πω ότι ο αδελφός του, ο άνδρας μου στην ταινία, σκοτώθηκε σε μια βιομηχανία που δούλευε στη Γαλλία ως μετανάστης.. Τον φώναζα, λοιπόν, «Αχμετ- Αχμετ» και έτρεχα ξυπόλητη πάνω στα χαλίκια και την άμμο που είχε η έρημος και κάθε φορά που τον αγκάλιαζα και έκλαιγα επάνω του, αυτός που, ήταν αμάθητος από γυναίκα, γαργαλιόταν και γέλαγε.. Αναγκαστήκαμε να κάνουμε πάνω από 5-6 φορές αυτή τη σκηνή γιατί κάθε φορά γινόταν αυτό, όταν τον αγκάλιαζα (γέλια).

Ελένη Γουρνέλου:  Τι είναι αυτό  που σε εμπνέει να πάρεις το μολύβι και  να γράψεις;

Δέσποινα Τομαζάνη: Νομίζω ότι με πιάνει το μολύβι και όχι εγώ….είναι πράγματα που δεν τα ξέρω. Όταν ήμουν μαθήτρια έγραφα πολύ καλές εκθέσεις αλλά πριν τις παραδώσω την έπαιρνα στο σπίτι και έγραφα σελίδες. Ήξερα ότι όποιο θέμα και να μου έδιναν, θα έγραφα. Είχα αυτή την αυτοπεποίθηση ότι οποιαδήποτε λέξη μπορούσε να με κάνει να γράψω ολόκληρο βιβλίο.

Ελένη Γουρνέλου: Ο έρωτας τι ρόλο έπαιξε στη ζωή σου, Δέσποινα; Ήταν πηγή έμπνευσης; Σε καθυστέρησε να κάνεις πράγματα στη ζωή σου ή σε ωφέλησε;

Δέσποινα Τομαζάνη: Όπως λέει και το τραγούδι, τίποτα δεν πάει χαμένο. Για μένα ο έρωτας ήταν δρόμος αυτογνωσίας και δρόμος αρετής  γιατί έχει την απαίτηση σε αυτή την συνάντηση μεταξύ των δυο φύλων, να δίνεις τον καλύτερο εαυτό σου. Αλλά για  να γίνει αυτό, χρειάζεται πρώτα να τον ερευνήσεις. Ο άλλος γίνεται καθρέφτης  για να δούμε τον εαυτό μας.. Κι αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο…και γι’ αυτό τα βάζω με τον Σωκράτη κι εκείνο το «γνώθι σαυτόν» και μετά «Εν οίδα ότι ουδέν οίδα». Με το ‘γνώθι σαυτόν’ κατέληξα ότι ‘εν οίδα ότι ουδέν οίδα’. Δεν μπορούμε να λέμε ότι ξέρουμε τον εαυτό μας. Εγώ, ακόμα, εκπλήσσομαι από τις αντιδράσεις μου γιατί δεν τις είχα σκεφτεί προηγουμένως. Θα σας διαβάσω και πάλι ένα ποίημά μου, αν μου επιτρέπετε:

 

Μονόλογος

Μόνο να σε ονειρεύομαι έρωτα

να μη σ’ αγγίζω

μήπως και χαθείς

 

Βάζω την ψυχή μου στο σώμα σου

τα λόγια μου στα χείλη σου

τον πόθο μου

κάνω πόθο σου

να με ποθήσεις όπως σε ποθώ

 

Τα χέρια σου τα χείλη σου

τα πάω όπου θέλω εγώ

 

Τιμόνι ηδονής ο νους μου

μας ναυαγεί στο ένα

στη δίνη του ενός την

πιδακορουφήχτρα

 

Ελένη Γουρνέλου: Ο άνθρωπος καθρεφτίζεται μέσα από την τέχνη; Η τέχνη είναι μια ψευδαίσθηση του ανθρώπου;

Δέσποινα Τομαζάνη: Θα πω κάτι που έλεγε ο Γιώργος Μανιάτης, ο συγγραφέας που έφυγε πρόσφατα και τον οποίο θαυμάζω ως μέγιστο στοχαστή και φιλόσοφο. Διαχωρίζει, λοιπόν, ο Μανιάτης το ‘εκφράζεσθαι’ από το ‘εκφράζειν’. Ο καλλιτέχνης για να εκφράσει αυτό το συλλογικό ασυνείδητο που, αυτό έχει ενδιαφέρον, πρέπει να αδειάσει από το εγώ του. Γίνεται το ενδιάμεσο από όπου περνάει η καρδιά του κόσμου, τον διεγείρει κάτι από το σύμπαν και μπορεί  να το εκφράσει. Αν ο ηθοποιός για παράδειγμα παίζοντας έχει συνέχεια στη σκέψη του ποιος είναι ο ίδιος, ο τάδε, ας πούμε, τη φήμη του ή το όνομά του…και δεν χάνεται μέσα στον ρόλο που ερμηνεύει δεν είναι καλός ηθοποιός. Ο ηθοποιός είναι ένα άδειο δοχείο ή ένα καλάμι απ’ όπου πρέπει να περάσει η μουσική του σύμπαντος. Ο ηθοποιός με αυτή την έννοια ιερουργεί πάνω στη σκηνή. Είναι, βέβαια, ελάχιστες οι περιπτώσεις που το έχω δει αυτό σε ηθοποιούς. Είναι σημαντικό να είσαι ένα άδειο κέλυφος, όπως τα όστρακα και να βγάζεις μουσική. Έτσι έχω δει εγώ την τέχνη τόσο στο θέατρο όσο και στη συγγραφή.

Ελένη Γουρνέλου: Τι σε έχει μάθει η διαδικασία του θεάτρου ή της συγγραφής; Επιστρέφει κάτι στον δημιουργό μέσα από την τέχνη;

Δέσποινα Τομαζάνη: Είναι το μυστήριο κι αυτή η ύψιστη απόλαυση να αδειάσεις από τον εαυτό σου. Εμπειρικά μιλάω.

Ελένη Γουρνέλου: Είναι ένας άλλος, δηλαδή, αυτός που επιστρέφει μετά από το άδειασμα του εαυτού του; Αυτό, τον μαθαίνει;

Δέσποινα Τομαζάνη: Έχει μάθει ότι όσο βάζει τον εαυτό του μπροστά, δεν συμβαίνει τίποτα!

Ελένη Γουρνέλου: Ένας απλός άνθρωπος που δεν ασχολείται με την τέχνη δεν έχει τη δυνατότητα να μάθει το ίδιο;

Δέσποινα Τομαζάνη: Εγώ πιστεύω ότι και οι απλοί άνθρωποι την ώρα που σκάβουν τη γη για παράδειγμα και ξεχνιούνται τελείως, αυτή την ιερουργία  βιώνουν άσχετα αν μπορούν να την εκφράσουν όπως ένας καλλιτέχνης ή διανοούμενος. Την νοιώθουν!

Ελένη Γουρνέλου: Σε ποιους καλλιτέχνες ή απλούς ανθρώπους ανατρέχεις συχνά;

Δέσποινα Τομαζάνη: Καταρχάς ανατρέχω στον ποιητή, συγγραφέα και φιλέλληνα Ζακ Λακαριέρ που, όταν είχε διαβάσει για πρώτη φορά το βιβλίο μου, «Αμίλητο νερό» με ενθάρρυνε να το εκδώσω  άμεσα. Ένας άλλος είναι ο Ρώσος σκηνοθέτης Αντρέι Μιχάλκοφ-Κοντσαλόφσκι, ο οποίος από μια φωτογραφία μου, με κάλεσε στο Λονδίνο για να παίξω σε ταινία του. Όταν με είδε το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν  να μου προσφέρει μια βότκα (γέλια). Δεν θα το ξεχάσω  αυτό…ίσως το έκανε για να μου φύγει το τρακ. Μου είπε, επίσης, ότι έχω χέρια μητέρας. Κι αυτό δεν το ξεχνάς, όταν στο λέει ο Κοντσαλόφσκι…

Ελένη Γουρνέλου: Αυτά είναι ενθαρρυντικά για σένα από ιδιαίτερους ανθρώπους που συνάντησες στην καριέρα σου. Πέρα, όμως, από αυτούς τους ανθρώπους που ήταν πράγματι πολύ καλό να τους συναντήσεις, υπάρχουν άλλοι από τους οποίους έχεις μάθει μέσα από το έργο τους;

Δέσποινα Τομαζάνη: Ναι. Σου ενισχύουν την αυτοπεποίθηση κι αυτό είναι σημαντικό. Στη ζωή, βέβαια, αν είσαι σε θέση μαθητείας, μαθαίνεις κι από τον πιο απλό άνθρωπο. Τις μεγάλες κουβέντες από τις οποίες έχω μάθει και τις οποίες φύλαξα στο μυαλό μου, τις άκουσα από απλούς ανθρώπους. Μια φορά θυμάμαι ότι ήμασταν με τον Αντώνη Σουρούνη στην Ύδρα σε μια ταβέρνα με ψαράδες που μέσα στη συζήτηση που είχαν, είπαν: εμένα με κάναν καλό, οι κακοί. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ! Όπως δεν θα ξεχάσω αυτό που έλεγε ο Μανιάτης: Εγώ πήγα στην έρημο ως λεγεωνάριος για να συναντήσω τους κακούς, να δω τι είναι αυτό. Βέβαια, δραπέτευσε. Από το ο,τιδήποτε. Διδάσκεσαι αν είσαι σε θέση μαθητείας αλλιώς τα πράγματα περνάνε έτσι…

Ελένη Γουρνέλου: Οι περισσότεροι, όμως, άνθρωποι δεν βρίσκονται σε κατάσταση μαθητείας, Δέσποινα. Ειδικά όταν βρίσκονται στην παραγωγική ηλικία από τα 20-50 και κτίζουν καριέρες, οικογένεια κ.α. δεν έχουν χρόνο να μαθητεύσουν, όπως λες. Θέλουν να αποδείξουν πράγματα στην κοινωνία και στον εαυτό τους.

Δέσποινα Τομαζάνη: Ίσως ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για την αναζήτηση υλικών αγαθών. Δεν συμβαίνει μόνο τώρα. Έχει διάρκεια και δεν αφορά μόνο αυτή την εποχή που χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση του χρήματος και των υλικών αγαθών. Ίσως, όμως, αυτό να υπήρχε πάντα, από τα αρχαία χρόνια. Η επιβολή στον άλλο άνθρωπο και η απληστία των αγαθών. Ίσως είναι ενδογενές. Γι’ αυτό ντρέπομαι όταν βλέπω τα μυρμήγκια και τις μύγες που δεν αναρωτιούνται ποιοι και γιατί είναι και δεν αναζητούν, όπως κάνει ο άνθρωπος, συνεχώς απολαύσεις, ολοένα και περισσότερες πέρα από την τροφή τους και την γενετήσια πράξη για την οποία, όλους μας, η φύση μάς έχει προγραμματίσει.

Ελένη Γουρνέλου: Όμως, ο άνθρωπος είναι το μόνο όν που εννοιολογεί  τα πράγματα…ίσως για να δικαιολογήσει τον θάνατο.

Δέσποινα Τομαζάνη: Ναι, ενώ αυτό θα μπορούσε να μας κάνει καλύτερους και όχι άπληστους και ανταγωνιστικούς, να αρπάξουμε ό,τι μπορούμε….

Ελένη Γουρνέλου: Μαθαίνουμε από την αποτυχία ή την επιτυχία;

Δέσποινα Τομαζάνη: Νομίζω από την αποτυχία…γιατί η επιτυχία μας εκτροχιάζει. Η επιτυχία θρέφει τον εγωισμό…δεν μου αρέσει σαν λέξη, επίσης. Ούτε η αποτυχία μου αρέσει,  αλλά εξαιτίας της αρχίζεις να συνομιλείς με τον εαυτό σου για να βρεις την αιτία και αυτό σημαίνει ενσυναίσθηση.

Ελένη Γουρνέλου: Τι σε ευχαριστεί σήμερα περισσότερο να κάνεις και τι σε δυσαρεστεί;

Δέσποινα Τομαζάνη: Όταν γράφω έχω αυτή την απόλαυση που ανέφερα προηγουμένως. Δεν παίζω, όμως, στο θέατρο από επιλογή. Επιχείρησα να κάνω πρωτογενώς θέατρο, να γράψω και να διδάξω. Οι συνθήκες δεν μού επέτρεψαν να συνεχίσω. Τα έργα που ανεβάζονται στα θέατρα, τα περισσότερα,  είναι χιλιοπαιγμένα. Στρίντμπεργκ, Σαίξπηρ, Ιψεν. Πιστεύω ότι δεν μπορούμε να παίρνουμε σήμερα το νόημα του Αμλετ επειδή τον θαυμάζουμε και να το ανεβάζουμε. Βέβαια, πώς αλλιώς θα τους μαθαίναμε; Αλλά η παράσταση στην Αγγλία, όταν παίζετα, είναι εντελώς άλλη και εντελώς άλλη όταν παίζεται εδώ. Έχω δει παρερμηνείες. Υπάρχουν βέβαια και εξαιρέσεις.

Ελένη Γουρνέλου: Ίσως  ερμηνεύουμε το νόημα των κειμένων τους με σημερινά ‘εργαλεία’;

Δέσποινα Τομαζάνη: Μπορεί. Είδα πάντως και την ‘Νόρα’ του Τερζόπουλου και ενθουσιάστηκα γιατί είναι ένα άλλο θέατρο, μια άλλη πρόταση. Και είχα και την ευτυχία να δω την ηθοποιό, Σοφία Χιλλ, που ήταν εκπληκτική και που, αν έγραφα ακόμα σε εφημερίδα, θα ήθελα να της γράψω  τον ύμνο που αυτή μού υπαγόρευσε με το ταλέντο της.

Ελένη Γουρνέλου: Πες μας μια αλήθεια σε παρακαλώ, έναν μπούσουλα που ακολουθείς για τις αποφάσεις σου, αν έχεις.

Δέσποινα Τομαζάνη: Δεν υπάρχουν, Ελένη, αλήθειες! Ποια αλήθεια; Η αλήθεια είναι μια ανθρώπινη επινόηση που δεν συλλαμβάνεται και ξεγλιστράει σαν χέλι. Σήμερα είναι αυτό και αύριο είναι το άλλο. Δεν έχω, λοιπόν, αλήθεια…έχω, όμως, το α-λήθη, δηλαδή, το αλησμόνητο που με διαμόρφωσε.

Ελένη Γουρνέλου: Δέσποινα, σε ευχαριστώ πολύ!

Δέσποινα Τομαζάνη: Κι εγώ!

  • Τα ποίηματα που περιέρχονται ανήκουν στη ποιητική συλλογή της Δέσποινα Τομαζάνη με τίτλο: «Εκποίηση» (2011), εκδόσεις Γαβριηλίδη.

 

Η ΕΛΕΝΗ ΓΟΥΡΝΕΛΟΥ γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Στη συνέχεια μετακινήθηκε στη Λέσβο εξαιτίας του Ο. Ελύτη και του Ασημάκη Πανσέληνου και από το 1994 εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Οι βασικές σπουδές της είναι στο αντικείμενο «Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό» της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΕΑΠ και το Msc της στη «Κοινωνική Ανθρωπολογία και Ιστορία του Πανεπιστημίου Αιγαίου». Έχει συνεργαστεί με το ραδιοφωνικό σταθμό ΑΙΟΛΟΣ της Μυτιλήνης και τον ΕΜΠΝΕΥΣΗ της Σύρου σε εκπομπές με συνεντεύξεις με ανθρώπους των τεχνών και των γραμμάτων. Έχει εκδώσει μια ποιητική συλλογή με τίτλο: «Αστρολάβος» και αρθρογραφεί  σε εφημερίδες της Λέσβου και της Σύρου. Από το 2018 διαμένει μόνιμα στην Ερμούπολη όπου συνεχίζει να εργάζεται στο Πανεπιστήμιο. Μόνιμο ενδιαφέρον και συνοδοιπόρος στη ζωή ο πολιτισμός και η τέχνη, όχι σαν εξαίρεση, αλλά σαν καθημερινότητα.