Στη Ρίγα της μουσικής

Στιγμιότυπο 2020 06 04 9.18.39 πμ

Η Ρίγα έχει περίπου 650.000 κατοίκους, ιδρύθηκε το 1200 και το ιστορικό κέντρο της έχει μια ιδιαίτερα ελκυστική αρχιτεκτονική, με την art nouveau αισθητική να υπερτερεί αλλά και πλήθος από σοβιετικές πινελιές ανεξίτηλες. Ευτυχώς που το κέντρο είναι στο μεγαλύτερο μέρος πεζοδρομημένο. Έχει ενταχθεί στα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς της Ουνέσκο. Ακόμα και η Πλατεία Livu που χτίστηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, άρα θεωρείται πολύ νέα, μας προτείνει να δούμε πολλά μοναδικής ομορφιάς νεοκλασικά οικήματα και παραδοσιακά καταστήματα. Δεν θα έλεγα ότι η Ρίγα είναι πολύ τουριστική πόλη, αν και είχε εμφανώς πάρα πολλούς επισκέπτες συνεδριακούς. Πήγα τον Οκτώβριο, ίσως δεν ήταν ιδανικός μήνας για αντικειμενική παρατήρηση.

Μια ματιά στην Όπερα της Ρίγας θα σας πείσει ότι η μουσική συνεχίζει να είναι Υψηλή Τέχνη στην όμορφη πόλη, στην όμορφη Λετονία. Το εσωτερικό του κτιρίου είναι έργο τέχνης! Στην άκρη του γενναιόδωρου πάρκου στο κέντρο της Ρίγας , η μουσική και ο πολιτισμός μας θυμίζουν ότι θα παραμένουν ες αεί ορόσημα.Πέρυσι που ήμουν εκεί, ο Peer Gynt  είχε (και στη Ρίγα) την τιμητική του, με μια παράσταση μπαλέτου. Ο Σλοβένος χορογράφος Edward Clug ανέλαβε να μας διηγηθεί χορογραφικά την ιστορία του Νορβηγού ήρωα του Grieg και του Ibsen.Στιγμιότυπο 2020 06 04 9.18.48 πμ

Το Guild Hall, (1856) με 670 θέσεις και 320 τετραγωνικά χρήσης, είναι το συναυλιακό κέντρο, του οποίου η επιβλητική εξωτερική αρχιτεκτονική έχει συμπληρωθεί με κομψό σχεδιασμό στο εσωτερικό και προσφέρει πολλές ωραίες συναυλίες χάρη στην άριστη ακουστική, κάτι βασικό για να γίνει ένας χώρος συναυλιών σεβαστός. Εδώ είναι το σπίτι της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της Λετονίας. Υπάρχουν επίσης αίθουσες συνεδρίων, προβών, δεξιώσεων, παρουσιάσεων βιβλίων και προγραμμάτων ιδιωτικών φορέων. Για τρίτη φορά πέρυσι φιλοξένησαν την κωφή, υψίστου κύρους σολίστ των κρουστών Dame Evelyn Glennie. Μου έλεγε συνάδελφος εκλεκτός,  για την συναυλία της Evelyn Glennie, ότι ο κόσμος την χειροκροτούσε εντυπωσιασμένος είκοσι λεπτά όρθιος. Αναπόφευκτα θυμήθηκα το δραματικό πέρασμά της από την άδεια αίθουσα της Εναλλακτικής, με τους φαν της Άννας Βίσση να φωτογραφίζονται μεταξύ τους εντός της αίθουσας, να μιλούν μεταξύ τους την ώρα που η θρυλική σολίστ των κρουστών και οι αξιόλογοι συντελεστές της συναυλίας έδιναν την ψυχή τους κι εμείς επιθυμούσαμε να την απολαύσουμε… (Τι να κάνουν κι αυτοί; Έξω ψιλόβρεχε! Πού να περιμένουν να πάει οκτώ να ακούσουν την θεσπέσια καλλιτέχνιδά τους;)

Δίπλα στον ποταμό Daugava στις παλιές προβλήτες, βρέθηκα εγώ και οι συνεργάτες μου, στο μουσικό κτίριο του Spíķeri . Ήταν αποθήκη και πολλά χρόνια πριν μετετράπη σε έναν όμορφο πολύμορφο χώρο για συνεδριακές εκδηλώσεις, πρωτοποριακά θεάματα και συναυλίες πάσης μορφής σύγχρονης μουσικής και μουσικής δωματίου. Η περιοχή σφύζει από ζωή, όποια ώρα και να την επισκεφτείτε.

Όπως και οι σκανδιναβικές χώρες, η Λετονία έχει μια χορωδιακή παράδοση εκατοντάδων ετών. Οι λάτρεις της χορωδιακής μουσικής έχουν στέκι τους τον κεντρικό καθεδρικό ναό της Ρίγας και άλλες εκκλησίες και πολιτιστικά κέντρα της πόλης.

Στιγμιότυπο 2020 06 04 9.18.54 πμΤο πρόβλημα στη Ρίγα είναι ένα, μου λέει συνάδελφος της  Symfonietta: δεν έχει πουθενά πλατύ σκηνικό χώρο, για να χωρέσει και μεγαλύτερες ορχήστρες. Αυτές, όταν έρχονται, παίζουν στην όπερα, όπου υπάρχουν μεν αρκετά περισσότερα καθίσματα για τους ακροατές, αρκεί βέβαια να βρεθούν ελεύθερες ημερομηνίες.

Για τον  φυσικό άπλετο χώρο συναυλιών, οι μουσικόφιλοι περιμένουν με χαρά να καλοκαιριάσει για να φτάσουν ευτυχείς, στο Jūrmala, μισή ώρα από το κέντρο της πόλης, ένα παραθαλάσσιο θέρετρο στα πευκοδάση, στη Βαλτική . Εδώ υποδέχονται το καλοκαιρινό φως στο φεστιβάλ χορωδιών και συμφωνικής μουσικής. Τον Ιούνιο λοιπόν, το ημι- υπαίθριο  συναυλιακό θέατρο Dzintari  φιλοξενεί την μουσική ευτυχία των Λετονών! Κάθε Ιούλη η Ρίγα φροντίζει να σας προσφέρει κι ένα άλλο υπέροχο ημερήσιο ταξίδι έξω από την πόλη:  μετά από  μια ώρα περίπου δρόμο, οι προσερχόμενοι με ΙΧ ή με ναυλωμένα λεωφορεία από τις υπηρεσίες της πόλης, παρακολουθούν τις συναυλίες ενός από τα σπουδαιότερα φεστιβάλ μπαρόκ μουσικής, στο Rundal Palace, ένα εντυπωσιακό παλάτι μέσα στο απέραντο πάρκο με τις τριανταφυλλιές, που από το 1740 παραμένει ζωντανό και χρήσιμο.

Στιγμιότυπο 2020 06 04 9.19.01 πμH Riga είναι η πατρίδα μιας εξαιρετικής συνθέτριας με πολύ πλούσιο οδοιπορικό στη ζωή… Της Olga von Radecki. Είχαμε πρόπερσι την ευκαιρία να παρουσιάσουμε τραγούδια της με την Μυρσίνη Μαργαρίτη σε συναυλία στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ.
Γεννήθηκε σε οικογένεια με άλλα έντεκα παιδιά, στις 23 Αυγούστου 1858 στη Ρίγα, πέθανε εκεί στις 2 Φεβρουαρίου 1933. Ήταν πιανίστα και  καθηγήτρια πιάνου, συνθέτρια και δυναμική διευθύντρια χορωδιών. Η πολυμελής οικογένεια von Radecki είχε να υπερηφανεύεται για τους πνευματικούς ανθρώπους – συγγενείς της. Ο τελευταίος γεννήθηκε σαράντα χρόνια μετά την Όλγα και ήταν ο περίφημος συγγραφέας Sigismund von Radecki (1891-1970).
Η μικρή Όλγα μελέτησε αρχικά στην πατρίδα της με τον Julius Ruthardt (1841-1909), ο οποίος διέγνωσε την δημιουργική εσωτερικότητα της. Ο δάσκαλος της εργάστηκε και έζησε στη Ρίγα από το 1871μέχρι το 1882. Η μαθήτριά του διέπρεψε στην αρμονία και τη μορφολογία από την αρχή των μαθημάτων. Στα τέλη της δεκαετίας του 1870 με επιμονή του καθηγητή της στη Ρίγα, πήγε στη Στουτγάρδη, όπου στο Βασιλικό Ωδείο την άκουσε με ενδιαφέρον ο Ludwig Stark (1831-1884) στα θεωρητικά της μουσικής και ο Sigmund Lebert (1821-1884) στο πιάνο. Η Radecki  μελέτησε μαζί του για μερικούς μήνες ασκούμενη με την πρωτοποριακή τότε μέθοδο του. Να σημειώσουμε ότι η «μέθοδος Lebert- Stark» είχε την εποχή εκείνη ξεσηκώσει -άλλους θετικά κι άλλους αρνητικά- τους πιανίστες παιδαγωγούς οι οποίοι ή αρνιόντουσαν την χρησιμότητά της ή υπερθεμάτιζαν, με αναμενόμενο αποτέλεσμα για τον Lebert να έχει κερδίσει, από τις λογομαχίες και την κριτική, τεράστια φήμη.  Το φθινόπωρο του 1880 η Olga von Radecki αποφασίζει να συνεχίσει τις σπουδές της στη Φρανκφούρτη. Διδάχτηκε από την Clara Schumann που δίδασκε τότε στο ωδείο, για δυο σχολικές χρονιές, που  στέκονται σταθμός στη μουσική της ωρίμανση αλλά και στην επιλογή της σύνθεσης ως βασικής ενασχόλησης της. Σπούδασε σύνθεση με τον συνθέτη και καθηγητή Joachim Raff (1822-1882)  που για αρκετά χρόνια ήταν συνεργάτης του Listz και εμπνεόμενη από την παρότρυνσή του «να ακολουθήσει, καθότι ικανή, το δύσκολο μεν δρόμο της σύνθεσης που δυστυχώς δεν εκτιμάται ως γυναικεία επιλογή στην Ευρώπη» πήγε τότε για λίγες εβδομάδες στη Λυόν, πόλη φιλόξενη για πολλές τότε γυναίκες συνθέτριες, που έφταναν εκεί για να μελετήσουν σύνθεση σε ένα ειδικό τμήμα σύνθεσης στο Ωδείο, δηλαδή κάτι σαν σεμινάριο μακράς διάρκειας, αποκλειστικά για γυναίκες. Φαίνεται ότι πήρε δύναμη από την εμπειρία αυτή. Επιστρέφοντας στη Φρανκφούρτη, τελείωσε τις σπουδές της  και στη συνέχεια ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες επιζητώντας πιο δίκαιη αποδοχή των γυναικών στο μουσικό χώρο και ελπίζοντας σε μια πιο σύγχρονη αντίληψη σχετική με τον μουσικό επαγγελματισμό. Επέλεξε να εγκατασταθεί στη Βοστώνη και επέστρεφε μόνο για διακοπές στην Ρίγα. Λίγες πληροφορίες υπάρχουν για τις μουσικές της δράσεις κι αυτές βρίσκονται σε μικρά, ιδιωτικά γραμμένα κείμενα, χάρη στον μικρότερο αδελφό της Majimilian-August. Δεν υπάρχουν φωτογραφίες, ηχογραφήσεις και ούτε τα έργα της σε εκτυπώσιμη μορφή, εκτός ελαχίστων.Στιγμιότυπο 2020 06 04 9.19.09 πμ

Στις 4 Νοεμβρίου 1882 το κοινό την άκουσε στην πόλη όπου ζούσε, στη Βοστώνη. Σε μια συναυλία της Συμφωνικής Ορχήστρας της Βοστώνης, έπαιξε το Capriccio Brillante του Mendelssohn, Op. 22 για πιάνο και ορχήστρα και μια Πολωνέζα του Σοπέν σαν bis. Στο μουσικό περιοδικό Μουσική και κριτική, ( ο τίτλος ενδεχομένως να μην είναι απολύτως ακριβής) ο συντάκτης έγραψε ότι η ταλαντούχα πιανίστα παίζει με εκφραστική λεπτότητα αλλά χωρίς αρκετή δύναμη. Ευχαρίστησε πάντως με την ερμηνεία το κοινό της συναυλίας.Στην ίδια περίοδο η Όλγα von Radecki συμμετείχε άλλες δύο φορές στη σειρά συναυλιών της Συμφωνικής Ορχήστρας της Βοστόνης, ενώ και αργότερα είχε ευκαιρία να ξαναπαίξει (1886 και 1907). Ακολούθησαν συναυλίες μουσικής δωματίου όπου έδειξε θαυμάσια τεχνική και μουσική έκφραση στα έργα για βιολί και πιάνο του Μότσαρτ και εντυπωσίασε σε έργα για πιάνο των Σούμαν και Μπετόβεν. Στις συναυλίες αυτές έκανε και κάτι εντελώς απρόσμενο: αυτοσχεδίαζε πάνω σε θέματα άλλων συνθετών συνθέτοντας εν τέλει δικά της έργα επί σκηνής, κάτι που της έδωσε ευκαιρίες να εκτιμηθεί ως συνθέτρια, με τον ιδιότυπο αυτό τρόπο.
Στις σόλο εμφανίσεις της και κυρίως όταν έπαιζε ατόφια δικά της έργα, έπαιρνε όλων των ειδών κριτικές από καλές μέχρι κακές, ευτυχώς όλοι της έδιναν περιθώρια να αισιοδοξεί, γράφοντας γι’ αυτήν ότι… θα ωριμάσει! «Τόσο σπάνιο για γυναίκα να εμφανίζεται σε ρόλο συνθέτη!» «Όταν μια νεαρή κοπέλα  σχεδόν αμέσως μετά το τέλος της μαθητείας είναι σε θέση να κάνει αναζήτηση αξιόλογων έργων για να τα παίξει μαζί με δικά της, τι άλλο να κάνουμε από το να ελπίζουμε για το γυναικείο φύλο και σε αυτόν τον τομέα!»
Το 1886, η Radecki ταξίδεψε στην Ευρώπη  για να πραγματοποιήσει  συναυλίες. Ήταν η χρονιά που βραβεύτηκε στη Λειψία με το σπουδαίο βραβείο Felix Mendelssohn-Bartholdy. Ολοκλήρωσε την περιοδεία αυτή με την πολυπόθητη επιστροφή στην πατρίδα της, τη Ρίγα του 1933 το χειμώνα, όπου έμελλε να διαπιστώσει την κλιμακούμενη τραγωδία που διαδέχτηκε την σχετική βελτίωση του επιπέδου ζωής των συμπατριωτών της κατά τη δεκαετία του 1920. Όλοι τώρα ανησυχούσαν για το γκρίζο μέλλον που έντονα διαφαινόταν. Το ταξίδι του Φεβρουαρίου του 1933 ήταν το αποχαιρετιστήριο προς την ζωή και προς την πατρίδα της. Η τύχη το έφερε να αναχωρήσει από τον κόσμο ετούτο λίγο αφότου επέστρεψε στο σπίτι της.

Στιγμιότυπο 2020 06 04 9.19.18 πμΈνα πάντως θεωρώ βέβαιο, αγαπητοί αναγνώστες: ένα ταξίδι στη Ρίγα θα δώσει αποθέματα δύναμης ικανά να αντιμετωπίσει ο ταξιδιώτης πολλά κουραστικά επερχόμενα θέματα μετά την επιστροφή. Νιώθεις σε τέτοιους τόπους σαν να τα ξεχνάς όλα, σαν να αδειάζεις από επιβαρυντικές λεπτομέρειες καθώς δεν μένει λεπτό που να μην απολαμβάνεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συνήθως βιώνεις στον περιβάλλοντα καθημερινό χώρο σου. Νιώθεις λοιπόν, ότι ξεκινάς από την αρχή.
Δοκιμάστε την αρχή αυτή! Αξίζει.

Από την όμορφη Ρίγα της Λετονίας, σας προτείνω να ακούσετε κάτι εξαιρετικό, που περιγράφει τη ζωή των ανθρώπων και τον πολιτισμό τους διά μέσω αιώνων.