Chiquinha Gonzaga, μια σπουδαία συνθέτρια, πιανίστα, διευθύντρια ορχήστρας

 

Screenshot 2020 09 24 at 7.44.01 PM

Συνθέτρια, πιανίστα, διευθύντρια ορχήστρας η Chiquinha Gonzaga ήταν μια εντυπωσιακή (αλλά και τραγική στα νιάτα της) προσωπικότητα. Πολέμησε σκληρά για να ξεπεράσει τα τυπικά κοινωνικά εμπόδια και επέμεινε μέχρι το τέλος να υπερασπίζει το δικαίωμα στην ισότητα με τους άνδρες. Αν και κατέβαλε βαρύ τίμημα, δεν υποχώρησε.

«Η μουσική θα μπορούσε να δρα όπως ένας τροχός, που θα μας οδηγήσει σε ένα είδος ελευθερίας και αποδοχής», δήλωσε παρηγορώντας και εμψυχώνοντας τις νέες γυναίκες μουσικούς της πατρίδας της πολύ αργότερα, όταν βρέθηκε μια διαδρομή προς την ισότητα ευκαιριών.

Δεν ήταν η μόνη αγωνίστρια στο μουσικό κόσμο βέβαια. Η ιστορία της μουσικής είναι γεμάτη με ιστορίες γυναικών που αγωνίστηκαν με πείσμα παρά τα αδιέξοδα και τις ανασφάλειες. Η υποτίμηση και οι αποδοκιμασίες της κοινωνίας αλλά και των οικογενειών τους, ήταν σχεδόν κανόνας.

Η Francisca Edwigs Neves Gonzaga γεννήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο στις 17 Οκτωβρίου 1847 από μητέρα άγαμη, κόρη σκλάβου. (Η δουλεία καταργήθηκε στη Βραζιλία τυπικά το 1888 και ουσιαστικά πολλές δεκαετίες αργότερα.) Ο πατέρας της Gonzaga ήταν αξιωματούχος του στρατού, γόνος πλούσιας οικογένειας και αναγνώρισε τη Francisca ως κόρη του. Η Chiquinha έλαβε πολύπλευρη εκπαίδευση αλλά ο πατέρας της την προόριζε για «σωστά εκπαιδευμένη νύφη και οικοδέσποινα» και γι’ αυτό πλήρωνε δασκάλους, να της μάθουν μαθηματικά, ιστορία και μουσική. Στη μουσική οι σπουδές της προχωρούσαν εντυπωσιακά και στα δέκα της χρόνια συνέθεσε το πρώτο ολοκληρωμένο και όντως ενδιαφέρον κομμάτι για πιάνο.

Όταν έγινε δεκαέξι ετών, ο πατέρας της αποφάσισε ότι η Chiquinha πρέπει να παντρευτεί τον σύζυγο που της επέλεξε, τον κύριο Jacinto Ribeiro do Amaral, αξιωματικό του αυτοκρατορικού ναυτικού. Από το γεγονός αυτό η νεαρή κοπέλα έχασε τον εαυτό της. Ο γάμος έφερε τρία παιδιά και πολύ πόνο. Ο σύζυγος μισούσε τη μουσική, υποτιμούσε λοιπόν και πρόσβαλε με βίαιο τρόπο τη σύζυγό του. Για να την αναγκάσει να απομακρυνθεί από τη μουσική ζήτησε μετάθεση για να ζήσουν πολύ μακριά από το Ρίο. Μετά από πολλά βίαια χρόνια, η Chiquinha του ζήτησε διαζύγιο, κάτι που κατάφερε να πάρει.

Εγκαταλελειμμένη από την οικογένειά της που δεν ήθελε πλέον ούτε να τη βλέπει, θεωρώντας ότι τους ντρόπιασε, η Chiquinha δέχτηκε την αγάπη από τον κύριο João Batista Carvalho, και στα μέσα του 1870 γεννήθηκε η κόρη τους Μαρία-Αλίκη. Ωστόσο, η σχέση τους κατέληξε σε χωρισμό. Έφυγε από την κοινή εστία, παραχωρώντας του την επιμέλεια της κόρης τους, βλέποντας συγχρόνως πόσο δύσκολο θα ήταν να βρει εργασία για να μεγαλώσει ολομόναχη ένα μικρό παιδί, χωρίς βοήθεια. Η φήμη της, ως ταλαντούχας μουσικού είχε ήδη καταρρεύσει με τα χρόνια. Η ίδια είχε υποστεί ακόμα πιο σκληρά χτυπήματα, από δεκάδες προσβλητικά ψευδολογήματα που διέρρεαν.

Το 1876 η Chiquinha ήταν 29 χρονών, διαζευγμένη, ολομόναχη, δεν είχε τίποτα άλλο εκτός από μουσικό πάθος και ταλέντο μαζί με σιδερένια θέληση. Εγκαταστάθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο, προσέγγισε ανθρώπους στο καλλιτεχνικό στερέωμα και άρχισε να διδάσκει μικρά παιδιά, πορτογαλική γλώσσα, μουσική, ιστορία, γεωγραφία. Παράλληλα έπαιζε πιάνο σε καμπαρέ και ζαχαροπλαστεία όταν έβρισκε εκεί μεροκάματο.Screenshot 2020 09 24 at 7.44.43 PM

Για καλή της τύχη η μουσική της προσωπικότητα άρχισε να φωτίζεται όταν ο φλαουτίστας Joaquim Antônio da Silva Callado εντυπωσιασμένος από τις πιανιστικές επιδόσεις της την κάλεσε να συμμετάσχει στο Choro Carioca, ένα γκρουπ άριστων μουσικών που έπαιζαν σε εκδηλώσεις. Το 1877 έγραψε την Polka Atraente (“Attraction”), την οποία εμπνεύστηκε αρχικά ως αυτοσχεδιασμό, μια μέρα που βρέθηκαν με τον συνεργάτη τρομπετίστα, οργανίστα και συνθέτη Henrique Alves de Mesquita. Αυτός, έχοντας σπουδάσει στο Παρίσι, διέθετε μια πιο «ανοιχτή» ματιά στη μουσική. Η Atraente τον εντυπωσίασε ως σύνθεση και την έπαιξαν μαζί πολλές φορές. Η επιτυχία αυτή την βοήθησε να αποφασίσει να αφιερωθεί πλέον στη σύνθεση.

Η Chiquinha δεν σταμάτησε τις προσπάθειες της για να πετύχει κάτι ακόμα καλύτερο. Βλέποντας την αυξανόμενη αποδοχή του μουσικού θεάτρου από τον κόσμο, αποφάσισε να ασχοληθεί με αυτό το είδος, γράφοντας, διευθύνοντας ορχήστρες, διδάσκοντας τους τραγουδιστές των παραστάσεων. Το 1885 συνέθεσε την οπερέτα “A Corte na Roça” και έκανε το ντεμπούτο της ως maestrina. (Ο Τύπος μη έχοντας αντίστοιχη πορτογαλική λέξη για την γυναίκα διευθύντρια ορχήστρας, κατέφυγε στην ιταλική γλώσσα). Συνέχισε να συνθέτει με πάθος. Στις θριαμβευτικές της προηγούμενες μουσικές εμπνεύσεις ήρθε και η μεγαλύτερη, το 1899 με το Ó Abre Alas (“Ας ανοίξει ο δρόμος”), που έγινε ο ανεπίσημος ύμνος του Καρναβαλιού του Ρίο.

Η Chiquinha Gonzaga μελετώντας τη μουσική των κοινοτήτων στην Βραζιλία, στάθηκε ιδιαίτερα σε στοιχεία εμπνευσμένα από τις αφρικάνικες παραδόσεις, τα οποία χρησιμοποιούσε σε συνθέσεις της και στους αυτοσχεδιασμούς της. Είναι η εποχή που το συνθετικό της ύφος απέκτησε ταυτότητα και η ζωή της επεφύλαξε μια γερή δόση συναισθηματικής στήριξης, χάρη στην ρομαντική και «προκλητική» νέα σχέση της. Ήταν 52 ετών όταν συνδέθηκε με τον δεκαεξάχρονο ερασιτέχνη μουσικό João Batista Fernandes Lage, τον οποίο παρουσίαζε πάντα σαν γιο της. Η αλήθεια έγινε γνωστή μετά το θάνατό της αλλά σημασία έχει ότι παρά την διαφορά ηλικίας, ήταν και για τους δύο σχέση ζωής.

Στις αρχές του 20 ου αιώνα συναντήθηκε με την Nair de Tefé von Hoonholtz, ζωγράφο, τραγουδίστρια, εντυπωσιακή πιανίστα και γνωστή γελοιογράφο. Οι δυο τους συνεργάστηκαν με γόνιμο τρόπο. Το 1913, η Nair παντρεύτηκε τον (όγδοο κατά σειράν) πρόεδρο της Βραζιλίας, τον Hermes Rodrigues da Fonseca, έναν εξαιρετικά συντηρητικό πολιτικό. (φωτ. του γάμου)

Screenshot 2020 09 24 at 7.47.06 PMΤο 1914 οι δύο φίλες προετοίμασαν μια εκδήλωση για πολιτικούς, διανοούμενους και λοιπούς παράγοντες της εξουσίας στο προεδρικό μέγαρο, που ίσως και να μην είχαν σκεφτεί πόσο προκλητική θα ήταν! Η Chiquinha Gonzaga στο πιάνο και η Nair de Tefé στην κιθάρα, ερμήνευσαν το έργο της πρώτης “Corta Jaca”, έργο με έντονα αφρικάνικα στοιχεία στον ήχο. Κανείς μέχρι τότε δεν είχε τολμήσει να παίξει στο παλάτι λαϊκή μουσική και μάλιστα με αφρικανικές ρίζες. Επιπλέον ήταν αδιανόητο για το παλάτι να παίξει κάποιος κιθάρα, που την θεωρούσαν όργανο «των φτωχών και των μεθυσμένων». Η ατρόμητη αυτή εμφάνιση των δυο γυναικών εκ των οποίων η μια ήταν η κυρία Προέδρου, καλλιέργησε σύντομα μια κατευναστική πολιτική στάση για την αξία και την σημασία της αποδοχής της κουλτούρας των μειονοτήτων της Βραζιλίας. Το 7 τοις εκατό του πληθυσμού ήταν φτωχοί μαύροι που ζούσαν σε άθλιες συνθήκες, ενώ το 2 τοις εκατό ήταν πολίτες σκλαβωμένοι, ασιατικής καταγωγής και αυτόχθονες ιθαγενείς. Οι περισσότεροι Βραζιλιάνοι έχουν απώτερη καταγωγή από ιθαγενείς και Αφρικανούς σκλάβους.

Θέματα από το Corta Jaca χρησιμοποίησε ο Darius Milhaud στο αριστουργηματικό σουρεαλιστικό του μπαλέτο Le Bœuf sur le toit, το 1920. Ο Milhaud φώτισε με τον ενθουσιασμό του για την Gonzaga, το έργο της και την μουσική της ιδιοφυία.
Από το 1915 η Gonzaga άρχισε να μάχεται δημοσίως για τα δικαιώματα των συνθετών, απαιτώντας με πείσμα από το κράτος να περάσει ρυθμιστικός νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα των καλλιτεχνών. Το 1917 ίδρυσε την Sociedade Brasileira de Autores Teatrales (Βραζιλιάνικη Εταιρεία Θεατρικών Συγγραφέων), που ήταν η πρώτη οργάνωση αυτού του είδους στη Λατινική Αμερική, με στόχο την προστασία στιχουργών και συνθετών από την εκμετάλλευση εκδοτών και παραγωγών.

Screenshot 2020 09 24 at 7.48.02 PM

Συνέθετε μέχρι το θάνατό της. Η τελευταία της όπερα ήταν η Μaria, που γράφτηκε όταν ήταν 86 ετών. Κατά τη διάρκεια της καριέρας της συνέθεσε μουσική για τουλάχιστον 77 μεγάλες μουσικο-θεατρικές παραστάσεις εκ των οποίων κάποιες ξεπέρασαν τις 1300 παρουσιάσεις στο κοινό. Εκτός Βραζιλίας πουθενά σχεδόν δεν παιζόταν το έργο της μέχρι πρόσφατα, αν και άφησε 2000 περίπου συνθέσεις, τραγούδια, ορχηστρικά, έργα για σόλο όργανα κλπ. Μια σειρά εκδόσεων και μια προβολή της εντυπωσιακής προσωπικότητάς της στην αμερικάνικη τηλεόραση βοήθησε να ακουστεί «η περίπτωση Gonzaga»

Screenshot 2020 09 24 at 7.48.59 PMΈφυγε στις 28 Φεβρουαρίου 1935 ευτυχισμένη και πλήρης, με τον João Batista Fernandes Lage κοντά της. Στο εντυπωσιακό πάρκο του Ρίο, το Paseio Publico, η προτομή της αναφέρει ότι ήταν μια σπουδαία μουσικός, η πρώτη διευθύντρια ορχήστρας της χώρας και ακτιβίστρια για τα δικαιώματα στην ισότητα και την ελευθερία των ανθρώπων.