Το φαινόμενο Νμίτρι Σοστακόβιτς πρωταγωνιστής στην οπερέτα;

Screenshot 2020 10 15 at 6.58.56 PMΈτσι ξεκινούσε την αναφορά του στον συνθέτη ένας Βούλγαρος μουσικογράφος πριν είκοσι χρόνια. Και στον επίλογο έγραφε ότι ο Σοστακόβιτς γίνεται όλο και πιο αγαπητός στον κόσμο των ήχων, αδιάκοπα επί τρεις δεκαετίες, απανταχού της γης. Κάθε φορά σκεφτόμαστε τι χάσαμε υποτιμώντας ή αγνοώντας αυτό το φαινόμενο! Ποιος θα διαφωνήσει; οι Συμφωνίες και τα κουαρτέτα εγχόρδων επαρκούν για να ενθουσιαστεί και να συγκινηθεί ο ακροατής; η ψυχική τέρψη είναι αναλλοίωτη από τα ακούσματα των έργων του μουσικής δωματίου, αλλά εξ ίσου σπουδαία είναι τα τραγούδια, η μουσική μπαλέτου, τα κοντσέρτα και η μουσική για τις σχεδόν σαράντα κινηματογραφικές ταινίες που επένδυσε μουσικά. Ας συνυπολογίσουμε και τις δυο όπερες – διαμάντια.

Αυτό το έργο που ακόμα σήμερα προκαλεί αιφνιδιασμό και όχι μόνον ευχάριστη έκπληξη, είναι ένα μιούζικαλ, ή τέλος πάντων οπερέτα, αν το προτιμάτε, που συνέθεσε ο Σοστακόβιτς. Τίτλος: «Μόσχα, Cheryomushki.

Σε τι αναφέρεται όμως ο τίτλος «Μόσχα, Cheryomushki»; πρόκειται για μια αφήγηση που εκτυλίσσεται σε μια τεράστια, αχανή πολυκατοικία μιας γειτονιάς με φτηνές επιδοτούμενες κατοικίες στα περίχωρα της Μόσχας, στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Cheryomushki είναι η «γειτονιά με τις Κερασιές», -απλοϊκή ίσως η μετάφραση μου-. Κανείς δεν θα πίστευε την εκ θεμελίων αλλαγή του τόπου αυτού, αν βρεθεί εκεί τώρα! Η λέξη Cheryomushki χρησιμοποιείται πάντως ακόμα σήμερα από τους Μοσχοβίτες, όταν θέλουν να περιγράψουν λεκτικά τις κακές οικοδομές. Λένε πχ ότι αυτό το κτίριο είναι σκέτη κερασιά. Το 1955 παρουσιάστηκε σαν μια φιλόδοξη οικιστική ιδέα. Παρέπεμπε στην νεωτεριστική αρχιτεκτονική των τότε σύγχρονων Ευρωπαίων και Αμερικανών, μια πρόταση που όπως πάντα συμβαίνει, έκανε πολλούς Μοσχοβίτες να επιθυμούν να γίνουν κομμάτι της. Η πολυκατοικία ήταν χτισμένη με «μοντέρνες ελευθερίες» στο σχεδιασμό της, που για κάποια χρόνια λειτουργούσε σαν όνειρο και επιθυμία των κατοίκων, ιδιαίτερα των νεότερων, να βρουν εκεί διαμέρισμα για να εγκατασταθούν, προσβλέποντας σε καλύτερες συνθήκες ζωής. Ο συνθέτης εμπνεύστηκε κάτι πολύ όμορφο και ευφάνταστο από την ασχήμια των κτιρίων σαν αυτό και τις επιπτώσεις που προκαλεί στη ζωή των ανθρώπων. Το λιμπρέτο γράφτηκε από τους περίφημους Mass & Chervinsky, κορυφαίους σοβιετικούς χιουμορίστες της εποχής. Η σατιρική πλοκή εστίασε σε ένα επίκαιρο τότε θέμα, που αφορούσε μια από τις πιο πιεστικές ανησυχίες των Ρώσων, τις χρόνιες ελλείψεις των κατοικιών και τις δυσκολίες εξασφάλισης βιώσιμων συνθηκών των πολιτών.

Η πρεμιέρα της οπερέτας/μιούζικαλ δόθηκε στη Μόσχα στις 24 Ιανουαρίου 1959, στο θέατρο Mayakovski, στην αίθουσα Operetta, ξεσήκωσε μεν ενθουσιασμό, αλλά όπως ήταν φυσικό άφησε και έντονη αμφισβήτηση στον αέρα.

Έκτοτε ελάχιστες φορές παίχτηκε στη Ρωσία και σπανίως παίζεται εκτός Ρωσίας. Η πιο πρόσφατη παρουσίαση , με αγγλική προσαρμογή του λιμπρέτου που γράφτηκε από τον Meg Miroshnik, είναι πιθανότατα αυτή της Όπερας του Σικάγο, τον Απρίλιο του 2012. Εδώ, μείωσαν όμως την ορχήστρα σε μόλις 14 μουσικούς. Υπάρχει και μια κινηματογραφική ταινία για την γειτονιά με τις κερασιές, πάνω στη μουσική του Σοστακόβιτς αλλά με παραλλαγμένο λιμπρέτο. Μπορείτε να τη δείτε εδώ:

Πάντως με την οπερέτα του Σοστακόβιτς γιόρτασαν οι Ρώσοι την αναγεννημένη αίθουσα «Μικρή Σκηνή», του Θεάτρου Στανισλάβσκι, που μετά την ανακαίνιση του, άνοιξε τις πόρτες στο κοινό το 2003, και από εκεί είναι η αναφορά μου, στην εισαγωγή, στον Βούλγαρο μουσικογράφο. Τη μουσική διεύθυνση ανέθεσαν οι παραγωγοί στην εξαιρετική Μαρίλια Μαξιμτσούκ. H μικρή αυτή αίθουσα του συγκροτήματος Στανισλάφσκι έχει περίπου 200 θέσεις και εντυπωσιακή ακουστική.

Screenshot 2020 10 15 at 6.58.48 PM

Θέατρο Στανισλάφσκι

Σαρκαστικά η πλοκή του έργου ζωγράφιζε την αδυναμία να προσδιορίσουμε την λέξη ζωή σε έναν τέτοιο χώρο φτιαγμένο με φτηνά υλικά και με εξ ίσου βασικές ελλείψεις όπως και τα παλαιότερα οικήματα. Με λεπτό ευγενικό χιούμορ όχι μόνον των κειμενογράφων αλλά και του Σοστακόβιτς (στην ενορχήστρωση και στις απλές αλλά συγχρόνως κινηματογραφικά κινούμενες συγχορδίες του είναι πολύ γλαφυρό), περιέγραφε μια ζωή δύσκολη, ανούσια, όπου οι άνθρωποι «χτίζονται» σαν άψυχα αντικείμενα στους τοίχους της κατασκευής που ονειρεύτηκαν για να ζήσουν καλύτερα, αλλά με το χρόνο χάνουν έτσι και την ικανότητα να κρίνουν και να επιλέξουν ακόμα και αυτά που δικαιούνται και μπορούν. Μέσα στο έργο, αφήνεται διαρκώς αιχμή ότι όλα κάποιοι τα έχουν σχεδιάσει προς όφελός τους. Προφανώς οι κομματικοί γραφειοκράτες μάλλον συμπρωταγωνιστούν.

Ένας από τα θύματα των πονηρών της γραφειοκρατίας, που πείστηκε να εγκαταλείψει το δήθεν «ετοιμόρροπο» σπίτι του για να εγκατασταθεί με τους δικούς του στο Cheryomushki, περιγράφει τα καλοριφέρ της πολυκατοικίας:  θα έδιναν ευτυχία αυτά τα μοντέρνα καλοριφέρ στους ενοίκους, που όντας τόσο μοντέρνα, αν τα αφήσουμε αναμμένα διαρκώς, καταφέρνουν να μας ζεσταίνουν το καλοκαίρι και να μας δροσίζουν τον χειμώνα. Ναι, όλα αποδεικνύεται ότι είναι στο μυαλό μας, με την τεχνολογία μπορεί να είναι όλα καλύτερα και πιο υγιεινά! Η ζωή πηγαίνει μπροστά!!!!Υπομονή θα φανεί ο ευφυής νους που προσπαθεί για το καλό μας… (Στα λόγια του υπονοεί συνέχεια την διαφθορά και την ανοησία των γραφειοκρατών).

Screenshot 2020 10 15 at 6.58.40 PMΈνα νιόπαντρο ζευγάρι, πάντως, οι Σάσα και Μάσα, δεν αντέχουν εκεί μέσα τα βράδια, τόσο που αν και θα ήθελαν να βρίσκονται μαζί έτσι κατάκοποι που επιστρέφουν από τη δουλειά, πηγαίνουν συχνά να κοιμηθούν σε χωριστά σπίτια συγγενών τους γιατί το σπίτι τους είναι γεμάτο θλίψη. Και ο Μπαμπουρόφ με την ανύπαντρη, μοναχική και εσωστρεφή κόρη του τη Λίντοτσκα ζουν το δικό τους δράμα. Μετακόμισαν εκεί επειδή κρίθηκε δήθεν επικίνδυνο το παλιό τους διαμέρισμα, αν και δεν υπήρξε σημάδι που το καθιστούσε επικίνδυνο. Λίγο μετά την περιγραφή τους, στο έργο αποδεικνύεται ότι ο μοχθηρός και πονηρός Ντεμπεντνιόφ, άνθρωπος της εξουσίας αλλά και υπεύθυνος της μοντέρνας κατασκευής, άρπαξε με το…γάντι το παλιό διαμέρισμά τους, εκφοβίζοντας τους με ψεύτικα επιχειρήματα, για να διευρύνει το διπλανό δικό του διαμέρισμα. Έτσι είχε γίνει και με άλλους ενοίκους.

Ευτυχώς, μερικές φορές υπάρχει και η δύναμη της φαντασίας του παραμυθιού, που φέρει τα πάνω-κάτω την σωστή στιγμή. Εδώ η δικαιοσύνη της φύσης στέλνει στους ενοίκους τον από μηχανής θεό της, έναν μαγικό κήπο. Τώρα αισιοδοξούν ότι θα μείνει δικός τους και θα είναι γεμάτος με λουλούδια. Ευτυχώς που με το δώρο αυτό γλυτώνουν τον…εγκλεισμό στην «φυλακή» του κτιρίου και δικαιολογημένα το ρίχνουν στους χορούς και τα τραγούδια. Στην παράσταση ακούμε πόλκα, βαλς, γκαβότα, ψήγματα τζαζ μουσικής, πολλά στοιχεία από παραδοσιακά ρωσικά τραγούδια, τους ελκυστικούς και γεμάτους χιούμορ συνδυασμούς ήχων του Σοστακόβιτς, ό,τι ποθεί η ψυχή!. Μερικά ελκυστικά αποσπάσματα της μουσικής του ιδιότυπου αυτού μιούζικαλ, κυκλοφορούν και σε μεταγραφή για πιάνο και πράγματι αξίζει να τα δουν οι δάσκαλοι του πιάνου, είναι υπέροχα.

Screenshot 2020 10 15 at 6.58.33 PMΒαλς, σελίδα 2, απόσπασμα

Για να επιστρέψουμε στην έξω-μουσική πραγματικότητα, ας πούμε μερικά ακόμα για την μοσχοβίτικη περιοχή Cheryomushki που βρίσκεται έξι χλμ. έξω από το Μοναστήρι Donskoi και κρίνεται πλέον ως μια από τις ωραιότερες και πιο ακριβές της Μόσχας.
Τα κτίρια της σοβιετικής εποχής που περιγράφει ο Σοστακόβιτς κατεδαφίστηκαν τη δεκαετία του 1990 και αντικαταστάθηκαν από πολυώροφα κτίσματα από σκυρόδεμα. Μετά τον θάνατο του Leonid Brezhnev, η περιοχή μετονομάστηκε σε Περιοχή Μπρέζνιεφ, προς τιμήν του. Το 1989 όμως επανήλθε το όνομα Cheryomushki. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η κυβέρνηση προγραμμάτισε να χτιστούν στα επόμενα χρόνια πολυκατοικίες καλύτερης ποιότητας, χρησιμοποιώντας τούβλα. Στη δεκαετία του 1990 και καθώς το πολιτικό καθεστώς άλλαζε, το κράτος αποφάσισε να στεγαστούν εκεί μεγάλες επιχειρήσεις και εκπαιδευτικές δομές, νοσοκομεία και χώροι εκδηλώσεων και έθεσε τις προϋποθέσεις ώστε η περιοχή να μεταμορφωθεί σταδιακά σε σύγχρονη οικιστική εν μέρει, με κτίρια κατοικιών άριστης κατασκευής μεταξύ της οδού Garibaldi και του πύργου Gazprom. Σήμερα αν κάποιος έχει μνήμες παλαιότερων δεκαετιών δεν αναγνωρίζει τίποτε κοινό.

Screenshot 2020 10 15 at 6.58.23 PM

Αναρωτιέμαι αν ζούσε ο Σοστακόβιτς τι θα σχολίαζε από την μετάβαση από το χτες στο σήμερα και πώς;