Γιώργος Πρεβελάκης* /Η ομιλία του Προέδρου

Η Γαλλία έχει κατ’επανάληψη καταστεί στόχος τρομοκρατικών επιθέσεων. Συγκλίνουν στο γαλλικό έδαφος αλληλο-ενισχυόμενες αντιθέσεις και αντιφάσεις, καθώς εγγράφονται σε ποικίλες ιστορικές και γεωγραφικές κλίμακες. Οι πικρίες και τα τραύματα από την αποικιοκρατική περίοδο· οι διαδοχικές μεταναστεύσεις από τις βορειο-αφρικανικές χώρες· τα κοινωνικά “γκέττο” της σύγχρονης πολεοδομίας στα προάστια· η αποτυχημένη επαγγελματική και κοινωνική ενσωμάτωση για πολλούς μουσουλμάνους επήλυδες· τέλος, η γαλλική αμφιθυμία ανάμεσα στο αίσθημα πολιτισμικής ανωτερότητας και τις συνεπαγόμενες ενοχές- αυτά είναι τα καύσιμα μιας συγκρουσιακής σχέσης η οποία, περιοδικά, γίνεται εκρηκτική. Σήμερα, ο ακραίος ισλαμισμός προσφέρει το κατάλληλο όχημα για να ενεργοποιηθούν τα συσσωρευμένα αρνητικά αισθήματα.

Η εξέλιξη της τρομοκρατίας έχει ακολουθήσει τους μετασχηματισμούς της εποχής μας· από τα εδάφη, στα δίκτυα. Τη δεκαετία 1990, φαινομενικά η απειλή προερχόταν από κράτη. Σήμερα, κατά τον Gilles Kepel, έχει καταστεί «ατμοσφαιρική». Μεμονωμένα άτομα ή ομάδες ενεργούν αυτόνομα, με κύρια αναφορά το διαδίκτυο. Ανάμεσά τους τοποθετούνται μη εδαφικά μεν, αλλά δομημένα δίκτυα, όπως η Αλ-Κάϊντα ή το Ισλαμικό Κράτος.

H “εκτέλεση” του καθηγητή Samuel Paty λειτούργησε σαν ηλεκτροσόκ. Το έγκλημα αυτό διαφοροποιείται, καθώς χτύπησε τη Γαλλία στις θεμελιακές της αξίες, την ελευθερία του λόγου και της σκέψης· ταυτοχρόνως, έπληξε τον κύριο φορέα της διάδοσής τους, το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Με την ιστορική ομιλία του ο Πρόεδρος Μακρόν μετέτρεψε το συλλογικό συναίσθημα σε ορθό λόγο. Ο έντονος συμβολισμός της επίθεσης αυτής δεν επιτρέπει υποχώρηση και κατευνασμό. Οι μέχρι προ τινος κυρίαρχες πολιτικές ισορροπίες και διακανονισμοί κινδυνεύουν να αναιρέσουν την ουσία της γαλλικής πνευματικής και πολιτικής ταυτότητας. Ευλόγως λαμβάνονται μέτρα ελέγχου και καταστολής.

Τέτοια μέτρα έχουν περιορισμένα χρονικά αποτελέσματα. Υπάρχουν βαθύτερες αδυναμίες της κοινωνίας, διά των οποίων η βίαιη αμφισβήτηση βρίσκει έδαφος να αναπτυχθεί. Ο νεαρός τρομοκράτης, επιλέγοντας τον στόχο του, υπέδειξε ακουσίως και τη διέξοδο την οποία ανέδειξε εχθές ο Πρόεδρος Μακρόν: παιδεία.

Όλοι εκθειάζουν σήμερα την εκπαίδευση ως μέσον για κοινωνική και οικονομική πρόοδο, διά της οποίας, κατά κανόνα, νοείται η απόκτηση δεξιοτήτων ή, εν γένει, πρακτικών και τεχνικών γνώσεων. Καθώς τα εκπαιδευτικά προγράμματα δεν επεκτείνονται επ’ άπειρον, περιορίζεται η «άχρηστη» ύλη, δηλαδή η γενική παιδεία.

Ταυτοχρόνως, οι δάσκαλοι, ο ρόλος και η αποστολή τους, απομειώνονται και απαξιώνονται. Αντιμετωπίζονται ως απλοί πάροχοι πρακτικών γνώσεων, με στόχο την “αγορά εργασίας”. Κάποτε θεωρούνται και “υπάλληλοι” για να εξυπηρετούν μαθητές-πελάτες, εξ ου και υφίστανται γονεϊκές πιέσεις. Τέλος, οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί συχνά ακυρώνουν το «λειτούργημα», καθώς παρασύρονται και αυτο-υποβιβάζονται σε κοινούς συνδικαλιστές εργαζομένους.

Οι διάφορες «αποδομητικές» θεωρίες απαξιώνουν τις «μυθιστορίες» οι οποίες διασφαλίζουν την κοινωνική συνοχή και νοηματοδοτούν την ενεργοποίηση των πολιτών. Οι εκπαιδευτικοί κλονίζονται, καθώς δεν γνωρίζουν τι από τα διδακτέα έχουν επιστημονική βάση και τι είναι απορριπτέα ιδεολογήματα. Η διανόηση η οποία έχει την ευθύνη να διαμορφώνει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά βιώνει, από τη δεκαετία 1960 και εντεύθεν, εσωτερική κρίση. Ο Samuel Huntington επεσήμανε και ανέλυσε το “παράδειγμα” στις Ηνωμένες Πολιτείες, το οποίο σταδιακά ακολούθησαν οι δυτικές κοινωνίες[1].

Ως αποτέλεσμα συγκροτούνται ευμαρείς, τεχνολογικά προηγμένες, αλλά ανοχύρωτες πολιτείες. Οι απειλές δεν έρχονται από το εξωτερικό, είναι ενδογενείς. Μέσα στην αιθαλομίχλη του πνευματικού κενού, όπου εισβάλλουν και τα κοινωνικά δίκτυα, αναπτύσσονται δυνάμεις οι οποίες απειλούν να καταστρέψουν τα θαυμαστά επιτεύγματα του πολιτισμού, υλικά και πνευματικά. Στη Γαλλία το φαινόμενο ήδη ονοματίστηκε ως επικείμενος «εμφύλιος πόλεμος». Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατρέχουν μια βαθειά κρίση η οποία εξέθρεψε μια πρωτόγνωρη κοινωνική πόλωση. Η Ανθρωπότητα ανακαλύπτει έκπληκτη το εξελισσόμενο κενό παιδείας στην περισσότερο προηγμένη χώρα του κόσμου.

macron samuel paty was een van die leraren die je nooit zal vergetenΣτην εξόχως συμβολική cour d’honneur της Σορβόννης, ο Πρόεδρος Μακρόν εστίασε στην προσωπικότητα και την αποστολή του δασκάλου Ιστορίας και Γεωγραφίας, των κατ’εξοχήν μαθημάτων για τη διαμόρφωση του κριτικού πνεύματος. Υπέδειξε επαγωγικά την οδό για να καταπολεμηθεί η «ατμοσφαιρική τρομοκρατία»- και όχι μόνον. Η ομιλία του σηματοδοτεί μια βαθειά στροφή, αλλαγή πορείας, σε σχέση με τη διαδρομή από τις μεταπολεμικές δεκαετίες ώς σήμερα.

Το όραμα της υλικής ευημερίας αποδεικνύεται έωλο, μετά τις οικονομικές κρίσεις. Αποβαίνει και επικίνδυνο, καθώς υποτιμά όλα όσα μετατρέπουν μιαν ομάδα ατόμων σε πολιτικό σύνολο. Έτσι, αφήνει το έδαφος ελεύθερο σε δομές και δίκτυα τα οποία ωθούν προς την οπισθοδρόμηση.

Οι κοινωνίες μας χρειάζονται παιδαγωγούς, δασκάλους και διανοουμένους, με αίγλη και υπευθυνότητα, ώστε να διαμορφώνουν αυτόνομους πνευματικά, ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες. Σε έναν ρευστό, αβέβαιο, επικίνδυνο, πολύπλοκο αλλά και συναρπαστικό νέο κόσμο, η επανεπένδυση στην παιδεία αποτελεί ζωτικό διακύβευμα για το μέλλον μας.

[1] Samuel Huntington, Ποιοι είμαστε; Η αμερικανική ταυτότητα στην εποχή μας, Λιβάνης, Αθήνα, 2005

*Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)και μόνιμος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 25/10/2020