Διαφήμιση

Isidor Philipp/Η Ρένα Κυριακού με τις αναμνήσεις της φωτίζει την προσωπικότητα του μέντορά της

Screenshot 2021 02 25 at 12.14.31 AM

Eνα κείμενο που δημοσιεύτηκε στο tar.gr. εξ αντιγραφής, με αφορμή την ημέρα γέννησης της
ΡΕΝΑΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ,
25 Φεβρουαρίου 1917

Ανατρέχω συγκινημένη στις προσωπικές σημειώσεις που με συνδέουν ξανά μαζί της και ανακαλύπτω πολλά σημαντικά που είχα σημειώσει στις συναντήσεις μας και άλλα που ευτυχώς θυμάμαι. Οι διηγήσεις της στο νεανικό μυαλό μου έμοιαζαν πολύ παλαιές τότε. Η αλήθεια είναι ότι με έχουν έκτοτε επηρεάσει σε τόσα μα τόσα πολλά ουσιαστικά θέματα που αφορούν τη μουσική για πιάνο.

Πρότυπο, δάσκαλος, καθοδηγητής της μέγιστης Ελληνίδας σολίστ υπήρξε ο παιδαγωγός και πιανίστας Isidor Philipp (2 Σεπτεμβρίου 1863, Βουδαπέστη – 20 Φεβρουαρίου 1958, Παρίσι), από το 1930 που εισήχθη, μόλις δεκατριών ετών, στην τάξη του, στο Ωδείο των Παρισίων. Είναι ισάξιος των μεγάλων παιδαγωγών του οργάνου, Καρλ Τζέρνυ, Τέοντορ Λετσετίτσκι, Εντβιν Φίσερ, Αρτουρ Σνάμπελ, Βιντσέντσε Σκαραμούζα, έλεγε συχνά στη ροή των αναμνήσεών της, η Ρένα Κυριακού. Oι μαθητές του δεν έπαψαν να μιλούν και να γράφουν γι αυτόν, να τον θυμούνται με αγάπη, να υπογραμμίζουν τον υπομονετικό και προσαρμοσμένο σε κάθε έναν από αυτούς τρόπο διδασκαλίας που τον χαρακτήριζε ως σύστημα διδασκαλίας με …ονοματεπώνυμο. Η διδασκαλία ήταν για τον Φιλίπ μια κοσμοθεωρία. Αυθόρμητα ανταποκρινόταν σε κάθε τι ουσιαστικό που του ζητούσαν σε θέματα τεχνικής και απόδοσης στο πιάνο, διέθετε εντυπωσιακό πείσμα στο να φτάσει τον μαθητή εκεί που αυτός έβλεπε να μπορεί. Επεδίωκε να τον βοηθήσει μιλώντας μαζί του, για να καταλάβει τους μηχανισμούς αλλά και το επαγγελματικό περιβάλλον, για να προετοιμαστεί για το μουσικό του δρόμο, οργανώνοντας αυστηρά τον χαρακτήρα του. Η Ρένα Κυριακού τον περιέγραφε έτσι.

Screenshot 2021 02 25 at 12.15.20 AM 1Η ίδια εισέπραξε την αγάπη και την φροντίδα του, μελετώντας μαζί του από την πολύ τρυφερή ηλικία της, όχι μόνο πιάνο, αλλά και διεισδύοντας στη σύνθεση των έργων που έπαιζε, μέσα από την αναλυτική διδασκαλία τους. Της δίδαξε τον ιμπρεσιονισμό με έναν καθαρό και φυσικό τρόπο, ως μουσικό σύστημα με το οποίο εκφράζουμε διαθέσεις και φωτοσκιάσεις μέσα από τις ισορροπίες των ήχων. Δεν είμαι βέβαιη ότι υπάρχει στην ελληνική ιστορία του πιάνου άλλος σολίστ που να γνώρισε τον ιμπρεσιονισμό τόσο καλά και εξ επαφής με τους συνθέτες και τα έργα, όσο η Ρένα Κυριακού, χάρη στον Ισιντόρ Φιλίπ. Γι αυτόν, «πρώτα θα έπρεπε να εξηγούνται όλα και στη συνέχεια να θα πηγαίναμε και πιο κάτω». Την έπεισε να ερευνήσει τον κόσμο των συνθετών και των συνθέσεων με αποκλειστικό κριτήριο την ποιότητα της μουσικής και όχι την δημοφιλία του έργου ή του δημιουργού. Ο ίδιος, παρέμεινε συμβουλάτορας της μέχρι το θάνατο του.

Από τα σημεία πρώτης σπουδαιότητας στη διαδρομή μέχρι να παίξουμε πιάνο, τόνιζε την ευκαμψία, τη ρυθμική ακρίβεια και την άρθρωση. Επέμενε στην εξάσκηση με μετρονόμο, πρώτα αργά, στη συνέχεια σταδιακά γρηγορότερα και πίσω πάλι αργά, με τη βοήθεια κατάλληλων ασκήσεων και στην απόλυτη εκμάθηση κάθε νέου κειμένου, μουσικού και τεχνικού. (Ο μαθητής του στη δεκαετία του 1920 Νικίτα Μαγκάλοφ μελετούσε με μετρονόμο μέχρι τα γεράματα, θεωρώντας τον ως στενό συνεργάτη και αναπόσπαστο εργαλείο καλού αποτελέσματος).

Ο Philipp επιχειρηματολογούσε πολύ σχετικά με την διαφορά ανάμεσα στο «χτίζω το παίξιμο» και στο «ερμηνεύω ένα έργο». Λίγα σημεία ήταν γι αυτόν απόλυτα. Για παράδειγμα, επέμενε σε πολύωρη καθημερινή άσκηση για την ανεξάρτητη χρήση των δακτύλων, για την παραγωγή καθαρού, μεστού ήχου, στην φυσική -εντός των απαιτήσεων του κειμένου- ταχύτητα, στην άσκηση για την χρήση επί σκηνής της απαραίτητης νηφαλιότητας για να γεννηθεί το αφήγημα μέσα από την έκφραση.

Ήταν απόλυτος στις σωστά παιγμένες οκτάβες που κινούνται από τον καρπό, με ακίνητο βραχίονα, αλλά δεν παραδεχόταν ότι ένα μόνο «σύστημα» μπορεί να μάθει όλους τους μαθητές πιάνο. Αντιθέτως ο δάσκαλος οφείλει να δημιουργεί ένα πλάνο για ό, τι χρειαζόταν ο κάθε σπουδαστής. Όσον αφορά τις ερμηνείες, τόνιζε ότι ο σπουδαστής πρέπει να γνωρίζει το κομμάτι με κάθε λεπτομέρεια και να αναζητά σχολαστικά το νόημα κάθε ενότητας αναλύοντας συγχρόνως την αρμονική του δόμηση, χωρίς να βιάζεται να χρησιμοποιήσει βαρύγδουπες λέξεις όπως «ερμηνεία». Σε κάθε φάση της ζωής μας, έλεγε, νομίζουμε ότι το… βρήκαμε αλλά μετά ανακαλύπτουμε κάτι σοβαρότερο, αυτό δηλαδή που δεν είχαμε δυστυχώς βρει μέχρι τότε. Αυτό όμως είναι ανθρώπινο, δεν είμαστε παρά άνθρωποι και μπορεί αυτό να είναι ευτύχημα, αν διαθέτουμε όρεξη για μελέτη.

Screenshot 2021 02 25 at 12.16.10 AMΟ Ιsidor Philipp επέλεγε μαθητές με δικά του κριτήρια. Αμφισβητούσε το καλλίτερο και το χειρότερο έτσι όπως το έκρινανοι καθηγητές της εποχής και συχνά γινόταν σε αυτούς αντιπαθής για λόγους σαν αυτόν. Μερικές φορές, δεχόταν έναν σπουδαστή άπειρο ή μετρίου επιπέδου γνώσεων και συχνά αρνιόταν να διδάξει επαγγελματίες πιανίστες. Για τον Philipp, το σημαντικότερο δεν ήταν το επίπεδο δεξιοτεχνίας, αλλά η διδακτικότητα, η ιδιότητα του προσερχόμενου να αφομοιώνει βασικά στοιχεία και να ωριμάζει από τις συμβουλές του δασκάλου. Η λέξη ωριμότητα ήταν συναπαντώμενη στο λόγο του και ήταν εντυπωσιακός ο τρόπος που την εξηγούσε. Είχε επίσης την εντυπωσιακή ιδιότητα να «ζωγραφίζει» την προσωπικότητα ενός νέου μαθητή απλώς ακούγοντας τον να παίζει δυο τρία λεπτά.

 

Το ρεπερτόριο του Philipp ήταν ευρύτατο, ξεκινούσε από τους παλαιότερους συνθέτες του πιάνου και άγγιζε τους σύγχρονους του. Στις δυο πολυσέλιδες ανθολογίες που επιμελήθηκε, συμπεριέλαβε άγνωστα τότε κομμάτια από την παλαιότερη και την σύγχρονή του μουσική, καθώς και συνθέτες που ελάχιστα έως καθόλου γνωστοί δεν ήταν στο πρώτο ήμισυ του εικοστού αιώνα. Γι αυτόν ο πιανίστας πρέπει να ωριμάζει αποκτώντας αντίληψη όλων των στυλ και των εποχών. Επαναλάμβανε ότι το να πλησιάσεις ένα μουσικό έργο όπως ο συνθέτης του το συνέθεσε είναι μια δια βίου διαδικασία. Ο πιανίστας θα πρέπει να φροντίσει τη μουσική του προσωπικότητα προσεκτικά, μελετώντας και ερευνώντας, χωρίς να αντιγράφει.

Ο Philipp επέμενε πολύ στη διδασκαλία του rubato, θεωρούσε βασικό να μην υπερβάλουμε προσποιούμενοι ότι είμαστε ευαίσθητοι γιατί έτσι καταστρέφουμε αισθητικά μια τόσο πηγαία εκφραστική δυνατότητα. Δεν παίζουμε σε ελεύθερο τέμπο για να κάνουμε rubato, το έλεγε εξ άλλου και ο ίδιος ο Σοπέν, υπογραμμίζοντας με επιμονή: ό,τι δανειζόμαστε το επιστρέφουμε σεβόμενοι τις ισορροπίες και το καλό γούστο. Η επιβράδυνση πρέπει να αντισταθμίζεται από μια αντίστοιχη επιτάχυνση και το αντίθετο. Παρόλο που ο Philipp αρνούνταν τις στρεβλώσεις στην ερμηνεία των κομματιών, πίστευε ότι ακόμη και όταν τηρούνται επακριβώς όλα τα ερμηνευτικά σημάδια, παραμένει αρκετό περιθώριο για πρωτοβουλία και ελευθερία. Η μουσική έρχεται να μας βρει από τη στιγμή που παίζουμε καλά το έργο και μετά. Ας φανταστούμε μια σελίδα που περιγράφει αεράκι αλλά εμείς παίζουμε σκληρά και αρθρωμένα. Τι θα περιγράφει στην περίπτωση αυτή; πολεμική επίθεση… καταποντισμό. Χρησιμοποιούσε, για να γίνει κατανοητός, την αναφορά στην απόδοση του θεατρικού κειμένου. Πρέπει να ζείτε και να αισθάνεστε το δράμα ή το ποίημα ή το κομμάτι που παίζετε, έλεγε. Τις καμπύλες και τις αποχρώσεις του συναισθήματος, που δεν νιώθεις, οι ακροατές σου δεν θα τις πάρουν. Πρέπει να απορροφάς πρώτος εσύ το αφήγημά σου σε μια ερμηνεία. Η μουσική είναι λόγος.Screenshot 2021 02 25 at 12.17.14 AM

Ο Philipp δίδασκε να παίζουμε βαθιά στα πλήκτρα, ο ήχος να βγαίνει από την ψυχή μας και να πηγαίνει δια του δακτύλου να ακουμπήσει στην ψυχή του πιάνου . Έγραψε: “Η πιο επιθυμητή ποιότητα στην παρουσίαση ενός έργου στο πιάνο είναι η δύναμη της ακρόασης, η δημιουργία ενός ηχοχρώματος απόλυτα συμβατού με την πρόθεση του συνθέτη. Άλλος ένας λόγος για να μάθουμε να ακούμε κάθε λεπτομέρεια από την πρώτη νότα μας. Επαναλάμβανε συχνά τα λόγια του Sigismond Thalberg,(8 Ιαν 1812 – 27 Απρ.1871): για να παίξεις όμορφα μάθε να χτίζεις το παίξιμο σταθερά, χωρίς κίνδυνο γκρεμίσματος, μάθε να ζυμώνεις στο πληκτρολόγιο την ομορφιά με χέρια από βελούδο, να μη χτυπάς ποτέ, η μουσική δεν είναι φασαρία και δεν σκοπεύει να μας κάνει να θυμώσουμε παρά σπανίως. Είναι απαραίτητο να διατηρείς τη χαλάρωση στο σώμα, στο κεφάλι, στους καρπούς και τα χέρια, ιδίως όταν φοβάσαι για κάτι που δεν καταφέρνεις να υπερασπίσεις.

Ο Claude Debussy απευθυνόταν πάντα στον Philipp για να ζητήσει συμβουλές και να ακούσει τη γνώμη του, ώστε το κείμενό του να πάει άρτιο στους πιανίστες για να είναι σε θέση να κατανοήσουν καλύτερα τις αποχρώσεις και το μουσικό περιεχόμενο. Μετά από σημαντικές συζητήσεις, οι δυο τους αποφάσισαν ότι δεν πρέπει να τυπώνονται σχεδόν καθόλου επισημάνσεις πεντάλ σε κανένα έργο. Ο συλλογισμός τους είναι ότι κάθε πιάνο είναι διαφορετικό σε ποιότητα και πυκνότητα ήχου, κάθε δωμάτιο ή αίθουσα έχει κατασκευαστεί από διαφορετικό υλικό, έχει διαφορετικό μήκος, πλάτος και ύψος, άρα και ήχο, και κάθε πιανίστας έχει διαφορετικές δυνατότητες και δυναμικές. Ως εκ τούτου, το πεντάλ θα πρέπει να σημειώνεται μόνο όπου είναι εργαλείο συγκεκριμένης χρήσης, εκεί που είναι ανάγκη να μπει, με τον τρόπο που γράφτηκε. Το πεντάλ, είναι αλήθεια ότι συχνά καταντά κατάχρηση όχι μόνο τους μαθητές, γιατί το χρησιμοποιούν για να καλύψουν τις αρμονίες ή να επιτύχουν την εντύπωση της δεξιοτεχνίας κρύβοντας τον άγαρμπο και πολύ ξερό ήχο. Για τους πιανίστες του είδους αυτού, ο Philipp έλεγε ότι παίζουν πιάνο με τα πόδια, συνοδεία χεριών. Το τι και πόσο πεντάλ παραμένει μέχρι τις μέρες μας ένα σημείο – κλειδί, για την απόδοση στα έργα του Debussy στο πιάνο.

Ο Isidor Philipp δίδασκε την Κυριακού να εκφράζεται με φράσεις όχι αποκλειστικά με το όμορφο legato των δακτύλων. Φράση υπάρχει έτσι κι αλλιώς, της έλεγε. Το βασικό είναι να μεταφέρουμε στα δάχτυλα μας την ψυχή και την φαντασία. Το ζητούμενο λοιπόν είναι να βρούμε και να εκφράσουμε πάντα αυτό που θέλει να μεταδώσει η φράση. Ο ίδιος υπογράμμιζε την ανάγκη έξυπνων δακτυλισμών, καταρρίπτοντας την πατροπαράδοτη χρήση τους. Δεν θεωρούσε καθόλου υποχρεωτικό να αποκλείουμε τον αντίχειρα από το να συμμετέχει σε οτιδήποτε, ούτε να αποφεύγουμε να τον χρησιμοποιούμε επάνω στα μαύρα πλήκτρα.

Oι βιογραφικές πληροφορίες για τον άνθρωπο αυτό έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Σπούδασε πιάνο με τον περίφημο μαθητή του Σοπέν, τον Georges Mathias, που μας άφησε σπουδαία βιβλία για την τεχνική του Σοπέν και τη διδασκαλία του. Στο ωδείο του Παρισιού γνώρισε τον Saint Saens, τον Camille Théodore Ritter που ήταν μαθητής του Listz και τον Stephen Heller που υπήρξε μαθητής του Czerny. Εκεί συναντήθηκε με τον Claude Debussy. Παρέμειναν δια βίου φίλοι και ο Philipp έπαιζε συχνά τις συνθέσεις του. Μετά το θάνατο του Debussy (Μάρτιος 1918), ο Philipp θεωρήθηκε πρόσωπο αναφοράς στη μουσική του για πιάνο.
Αμέσως μετά την αποφοίτησή του από το Conservatoire, ο Philipp ξεκίνησε μια εντυπωσιακή καριέρα. Δεν σταμάτησε όμως να παρακολουθεί μαθήματα και συναυλίες, ρεσιτάλ ή master classes από πολλούς από τους κορυφαίους πιανίστας της μέρας, συμπεριλαμβανομένων των Liszt και Anton Rubinstein.

Screenshot 2021 02 25 at 12.17.57 AM

Στο Ωδείο του Παρισιού, ήταν κορυφαίος καθηγητής πιάνου από το 1893 έως το 1934, ένας από τους νεότερους που διορίστηκε ποτέ στο ίδρυμα αλλά και αυτός που πλούτισε την μουσική οικογένεια με τους περισσότερους αξιόλογους σολίστ. Από το 1921 έως το 1933, ο Philipp ήταν επίσης επικεφαλής του τμήματος πιάνου στο αμερικανικό Ωδείο Fontainebleau, το οποίο έγινε διάσημο γιατί εκεί διδάχτηκαν όχι μόνο άριστοι μουσικοί αλλά και πολλοί αξιόλογοι Αμερικανοί συνθέτες.

Το σπίτι του στο Παρίσι στέγαζε πολλά ιστορικής σημασίας όργανα μουσικής καθώς και ασυνήθιστα όργανα προερχόμενα από άλλους πολιτισμούς καθώς και σημαντικά μουσικά αντικείμενα, που τα θεωρούσε την καλύτερη συντροφιά του. Όταν οι Ναζί το 1940 εισήλθαν στο Παρίσι, ο Philipp διέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά οι Ναζί κατάσχεσαν ή κατέστρεψαν τα περιεχόμενα του διαμερίσματός του. Έδωσε το αποχαιρετιστήριο ρεσιτάλ του στην ηλικία των 92 ετών, στο Παρίσι. Πέθανε εκεί το 1958 μετά από πτώση στο μετρό του Παρισιού. Είναι θαμμένος στο νεκροταφείο του Père Lachaise. Το 1977, τα Αρχεία Isidor Philipp παραδόθηκαν στο Πανεπιστήμιο Louiseville από την Αμερικανική Εταιρεία Liszt. Περιλαμβάνουν τις συνθέσεις του για πιάνο, τις ασκήσεις και τις σπουδές του, τις εκδόσεις των συνθέσεων του Franz Liszt που επιμελήθηκε, καθώς και ασκήσεις, σημειώσεις, επεξεργασίες δικών του μουσικών κειμένων και έργων άλλων συνθετών, ηχογραφήσεις, αλληλογραφία, χειρόγραφα και άλλα ντοκουμέντα της μακριάς πορείας του στη ζωή και την τέχνη.Screenshot 2021 02 25 at 12.20.31 AM

Θυμάμαι αρκετά ακόμα από την επικοινωνία με τη Ρένα Κυριακού. Οι διηγήσεις της για την εποχή του Παρισιού ήταν ανεξάντλητες και η αναφορές στον Ισιντόρ Φιλίπ περισσότερο κι από ενδιαφέρουσες. Ανατρέχω στις μνήμες και τις σημειώσεις και όλο πιο βαθιά νιώθω την ανάγκη να τη μνημονεύω κα να την ευχαριστώ. Αυτό έλεγε κι εκείνη περιγράφοντας μνήμες από τον Isidor Philipp.

Διαφήμιση