Διαφήμιση

Ο γίγαντας με τα 88 χέρια γιορτάζει

Ξημέρωσε σήμερα, 29 Μαρτίου,  η Παγκόσμια Ημέρα του Πιάνου.

Ένα μικρό «τιμής ένεκεν» στους ανθρώπους που μας έδωσαν την τέχνη τους και την έμπνευση τους για να ακουμπήσουμε διαχρονικά την πιανιστική μας επικοινωνία.
Screenshot 2021 03 28 at 6.24.59 PM

Tο κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, το 2008.

Ο βασιλιάς των οργάνων, κατά τον Λιστ, ο κρουστός αυτοκράτορας των αισθήσεων, κατά τον Προκόφιεφ, η ολοκληρωμένη φόρμα κρουστού οργάνου, κατά τον Μιγιό, το αινιγματικό κουτί με τις μακριές χορδές, κατά τον Σνίτκε, είναι το πιάνο.
Χρειάστηκαν περίπου 300 χρόνια έρευνας ως τη συγκρότηση του μηχανισμού με τον οποίον το γνωρίζουμε σήμερα.

Στις αρχές του 18ου αιώνα τα κλαβίχορδα μόλις που ακούγονταν εκτός δωματίου, αν και χαρακτηρίζονταν από εκφραστικό ήχο. Στον αντίποδα τα κλαβεσέν, που ικανοποιούσαν με τον διαπεραστικό ήχο υστερούσαν σε ποιοτική απόδοση. Οι λάτρεις της μιας σχολής και οι θαυμαστές της άλλης υπεράσπιζαν με πάθος την επιλογή τους, στόχος των κατασκευαστών όμως παρέμενε το να ολοκληρώσουν ένα πληκτροφόρο που να αποδίδει μουσικά, να εκφράζει ωραία αισθήματα και να διαθέτει εύρωστο ήχο. Γράφει ο Κουπρέν το 1713: «Θα ήμουν υπόχρεος εφ’ όρου ζωής σε όποιον κατασκεύαζε επιτέλους ένα όργανο που να μου επιτρέπει να παίζω σιγά και δυνατά, και να εξασφαλίζει την έξοδο της έκφρασής μου…».

Και όμως στη Φλωρεντία ο Μπαρτολομέο Κριστοφόρι το 1709 είχε κατασκευάσει το gravicembalo col piano e forte, επιδιώκοντας να ικανοποιήσει την επιθυμία πολλών μουσικών να παίζουν με ευρεία χρωματική παλέτα, από πολύ σιγά ως (σχετικά έστω) δυνατά. Το νέο στοιχείο ήταν η αντικατάσταση του μηχανισμού με τσίμπημα της μύτης του φτερού ­ εξ ού, το όνομα κλαβεσέν ­ από τα γνωστά μας σφυράκια, τον ξύλινο μοχλό που μόλις χτυπήσει πάνω στη μεταλλική χορδή επανέρχεται στην αρχική του θέση επιτρέποντάς της να πάλλεται για λίγο χρόνο μετά. Αν και θεωρείται «εφευρέτης» του σύγχρονου πληκτροφόρου, ο Κριστοφόρι δεν ήταν ο μόνος που κλεισμένος στο εργαστήριο ονειρευόταν το τέλειο όργανο και δαπανούσε ατελείωτο χρόνο στη χειρωνακτική και πνευματική προσπάθεια. Εδώ που τα λέμε έκανε θαύματα ο σπουδαίος κατασκευαστής!

Screenshot 2021 03 28 at 6.25.09 PM

Είναι εντυπωσιακό το ότι στην Ολλανδία, στις αρχές του 17ου αιώνα ­ περίοδο ανεπανάληπτης ακμής της χώρας και εξέλιξης στην τέχνη και στην τεχνική ­ ένας άγνωστος είχε ήδη επιχειρήσει να κατασκευάσει μηχανισμούς, με ξύλινο βραχίονα κολλημένο στο πλήκτρο αλλά με ατελέστερο μοχλό, χωρίς μονωτήρες. Δύο οικογένειες (Ρούκερς, Αντβερπέν) κατασκεύασαν όργανα εντυπωσιακής τελειότητας για τα τότε δεδομένα, τα οποία κοσμούσαν όλα σχεδόν τα γνωστά αριστοκρατικά σπίτια. Η αλήθεια είναι ότι η κατάκτηση του Κριστοφόρι έδωσε φτερά στους σύγχρονους που γρήγορα πληροφορήθηκαν τα χαρμόσυνα νέα όπου και αν ήταν εγκατεστημένοι στον ευρωπαϊκό χώρο. Σε συνεργασία με τους συνθέτες και τους εκτελεστές επιδόθηκαν σε μια πεισματική προσπάθεια αξιοποίησης της νέας επινόησης.

Screenshot 2021 03 28 at 6.25.16 PMΟ Επταετής Πόλεμος (1756-1763) ανάγκασε αρκετούς κατασκευαστές της Γερμανίας, μεταξύ αυτών και τον Zumpe, μαθητή του διάσημου Silbermann, να μεταφερθούν στην Αγγλία και εκεί να καλλιεργήσουν τον ενθουσιασμό πολλών νέων δίνοντας νέα τροπή στα γεγονότα. Στη Βιέννη οι κατασκευαστές Streicher και Stein, δίνουν προτεραιότητα στην ποιότητα και όχι στη δυναμική του ήχου. Η αρμονική τράπεζα και οι χορδές θα είναι πλέον πιο λεπτοκαμωμένες. Επινοούν μηχανισμό σαν φουρκέτα που εξασφαλίζει καλύτερη επαφή στη χορδή. Ενώ όλο και περισσότερες βελτιώσεις ανακοινώνονται, οι εκτελεστές δεν δηλώνουν ικανοποιημένοι. Η έλλειψη μηχανισμού γρήγορης επανάκρουσης της χορδής ανακηρύσσεται το βασικότερο μειονέκτημα.

Screenshot 2021 03 28 at 6.25.23 PM

Στη Γαλλία, ο Sebastien Erard, τεχνίτης με μεγάλη πείρα, προτείνει τον μηχανισμό του διπλού χτυπήματος, τον οποίο, με τη συνεργασία δεξιοτεχνών, ολοκληρώνει το 1823, με τοποθέτηση της «διπλής επανάληψης» στα πιάνα Ο μουσικός θα μπορεί να επαναλάβει ακόμα και παίζοντας γρήγορα, την κρούση του ίδιου πλήκτρου χωρίς να χρειαστεί να το ανασηκώσει εντελώς. Το επόμενο στάδιο είναι το ντύσιμο των ξύλινων σφυριών με δέρμα (και λίγο αργότερα με τσόχα), για να βελτιωθεί επιτέλους αποφασιστικά η ποιότητα του παρεχόμενου ήχου. Στον ίδιο κατασκευαστή αποδίδεται και ο τελειότερος από τους πρώτους συγκροτημένους μηχανισμούς πεντάλ. Στις κατασκευές έχει πλέον βελτιωθεί η μηχανή, έχει χρησιμοποιηθεί το μαντέμι (που δεν παραμορφώνεται από μεγάλες πιέσεις) για να κατασκευαστεί η «κορνίζα» και να δυναμώσει ο ήχος.

Οι συνθέτες γράφουν για το νέο πληκτροφόρο, οι εκτελεστές αναδεικνύονται αστέρες της μουσικής και η συνεργασία με τους τεχνίτες-κατασκευαστές είναι σχεδόν αποκλειστική. Η εξέλιξη και η ποιοτική αναβάθμιση της οργανικής μουσικής είναι γεγονός. Τα εξειδικευμένα εργαστήρια μεταμορφώνονται σε εργοστάσια με σύγχρονη υλικοτεχνική υποδομή. Νέοι ενδιαφερόμενοι ειδικεύονται στο πλευρό των ειδημόνων τεχνιτών, σημεία των καιρών γαρ. Ως και τα τέλη του 19ου αιώνα βελτιώνεται το μηχανικό σύστημα του πιάνου και οδηγεί σε καλύτερο «τουσέ» και σε πιο φιλόδοξο, ποιοτικό ήχο. Είναι τώρα το δημοφιλέστερο όργανο, ο βασιλιάς. Μπροστά στα πλήκτρα του οι θρύλοι της μουσικής, στις αίθουσες συναυλιών το μεγάλο πλατύ κοινό αλλά και οι φανατικοί, που διασχίζουν μερικές φορές εκατοντάδες χιλιόμετρα για να απολαύσουν τα ινδάλματά τους.

Screenshot 2021 03 28 at 6.25.30 PM

Η ποιότητα ενός πιάνου εξαρτάται από μεγάλο αριθμό ιδιοτήτων. Πρόκειται, σύμφωνα με τον Στάνγουεϊ, για έναν ζωντανό οργανισμό όπου, αν τα ζωτικά σημεία λειτουργούν και συνεργάζονται ικανοποιητικά, όλα πηγαίνουν κατ’ ευχήν. Το πιάνο παρέχει ακουστικές και εκτελεστικές δυνατότητες χάρη στα ζωτικά σημεία του.

Αλήθεια, πώς ακουγόταν ένα άριστο πιάνο παλαιότερης εποχής;
Πώς ηχούσε το 1843 ο Σοπέν;

Τα σύγχρονα πιάνα απαντώνται με δύο σχήματα: το όρθιο υπηρετεί τις ανάγκες της καθημερινής ζωής μας, το πιάνο με ουρά τις ανάγκες της λεπτής αισθητικής, της επαγγελματικής μουσικής επικοινωνίας. Και οι δύο τύποι πιάνου αποτελούνται από ηχείο, σώμα υποστήριξης, πλαίσιο, χορδές, πληκτρολόγιο, πεντάλ και βασικό μηχανισμό. Η έκταση ήχου αγγίζει τα 88 πλήκτρα. Αυτά τα 88 πλήκτρα γιορτάζουμε την ογδοηκοστή όγδοη ημέρα του κάθε έτους.

Πάνω στο πλαίσιο ακουμπά η ηχητική τράπεζα, το ηχείο.  Οι χορδές δραστηριοποιούνται από τα σφυράκια, ολοκληρώνοντας τον κρουστικό μηχανισμό, μεταδίδουν μέσω ενός «καβαλάρη» το παλμικό τους άθροισμα και το ηχείο διαχέει τον ήχο στο περιβάλλον. Ο καβαλάρης τοποθετείται σε καθορισμένο σημείο του ηχείου. Πάνω του περνά το πίσω μέρος της χορδής και τον πιέζει. Τα σημερινά πιάνα διαθέτουν έναν καβαλάρη για τις χαμηλότονες χορδές και έναν για τις υψηλότονες. Το πληκτρολόγιο και ο κρουστικός μηχανισμός επικοινωνούν άμεσα. Οι χορδές κατασκευάζονται από ατσάλινο σύρμα με ειδικό μέγεθος πίεσης. Στα μπάσα, αριστερά του πληκτρολογίου, τοποθετούνται περιτυλιγμένες με χαλκό χορδές. Κάθε χορδή στηρίζεται στο ένα άκρο στο κλειδί της και στο άλλο άκρο στη σιδερένια βάση. Σε όλα τα σύγχρονα πιάνα το χορδικό σύστημα είναι τοποθετημένο σταυρωτά. Παλαιότερα οι χορδές στερεώνονταν σε σχήμα βεντάλιας αλλά παρόμοιες κατασκευές βλέπουμε πλέον μόνο στα μουσεία. Σήμερα τα «μπάσα» και τα «πρίμα» τοποθετούνται σε δύο επίπεδα για να αποκλείεται η ηχητική σύγχυση και η σύγχρονη κρούση τους. Η σταυρωτή τοποθέτηση συνέβαλε στο να κατασκευάζονται μικρότερα όργανα χωρίς ανάλογη μείωση του μήκους των χορδών.

Τα πεντάλ του πιάνου είναι συνυπεύθυνα για την πύκνωση του ήχου και την παραγωγή εντυπωσιακών διαφοροποιήσεων κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης ενός έργου. Πατώντας το δεξί πεντάλ, οι μονωτήρες αποσυνδέονται και επομένως ελευθερώνονται οι χορδές που τώρα ακούγονται όπως τις επιτάσσει το πόδι του εκτελεστή. Όλα τα μέρη του στερεού σώματος ενός πιάνου είναι πολύ σημαντικά για τη μετάδοση του ηχητικού μηνύματος, για παράδειγμα, τα καπάκια του ξύλινου σώματος: στο όρθιο πιάνο, αλλά κυρίως στο πιάνο με ουρά, δύο καπάκια συνεισφέρουν ουσιαστικά: το ένα προστατεύει το πληκτρολόγιο, το άλλο, ειδικά στα πιάνα συναυλίας, μεταμορφώνεται σε ηχητικό μεταδότη.

Screenshot 2021 03 28 at 6.25.40 PM

Το βασικότερο ζήτημα μετά την ποιότητα κατασκευής είναι ασφαλώς το χόρδισμα. Το χαλάρωμα των χορδών είναι φυσικό συνεπακόλουθο, ανάλογο των μεταβολών της χρήσης, του ύψους του ήχου και της μάζας του μετάλλου, ενώ εξαρτάται και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Ο χορδιστής επιδιώκει σε τακτά χρονικά διαστήματα να τεντώσει τις χορδές στο ίδιο επίπεδο ώστε να δίνουν ίσο αριθμό παλμών.

Τα πλήκτρα είναι κατανεμημένα σε δωδεκάδες, πέντε μαύρα, επτά λευκά, που μαζί συνθέτουν οκτάβα. Ο Πυθαγόρας μίλησε πρώτος για τη διαίρεση του διαπασών σε οκτάβες και της κάθε οκτάβας σε 12 ηχητικές υποδιαιρέσεις. Χάρη στο μοίρασμα αυτό μπορούμε να εξασφαλίζουμε τονικότητες και μελωδικές-αρμονικές- μετατροπιακές σχέσεις ήχων, να ξεκινάμε από όποια τονική βάση επιθυμούμε υπηρετώντας πάντα την πολυφωνία στη βάση των κανόνων.

Screenshot 2021 03 28 at 6.25.45 PM
Θα οριοθετήσουμε ως εφαλτήριο απογείωσης του ρεπερτορίου την εποχή του Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ. Ο κύκλος της σουίτας για κλαβεσέν στην αρχή και ακολούθως οι πάμπολλες φόρμες σύνθεσης για νεότερα πληκτροφόρα είχε σαν μήτρα τις συνθέσεις του Μεγάλου Κάντορα. Στη Γαλλία οι Κουπρέν και Ραμό, στην Ιταλία ο Ντομένικο Σκαρλάτι, οι διάδοχοι του Μπαχ, ο Γιόζεφ Χάιντν και μετά η μεγάλη κλασική σκέψη και η υψηλή ρομαντική δημιουργία, από τον Μότσαρτ στον Μπετόβεν και από εκεί στον Σούμαν, στον Σοπέν και στον Μπραμς, οι σύγχρονη εργογραφία, όλα συντείνουν σε μια εντυπωσιακή άνθηση της μουσικής.

Πολυγραφότατοι οι συνθέτες αυτών των τεσσάρων αιώνων μουσικής για πιάνο. Ανάμεσά τους διέγραψαν τροχιά μεγάλου δασκάλου οι εντυπωσιακοί Καρλ Τζέρνυ, Τεοντόρ Λετσετίτσκι, Αρτουρ Σνάμπελ, Ισιντόρ Φιλίπ, Βιντσέντσε Σκαραμούζα, Εντβιν Φίσερ μεταξύ πολλών ακόμα.

Κοντά τους οι ταλαντούχοι μαθητές τους «έμαθαν να ξεχωρίζουν τη μαγεία από το επάγγελμα», για να δανειστώ τα λόγια του Αλφρεντ Μπρέντελ. Αυτοί οι μαθητές, μύθοι πλέον της ιστορίας του πιάνου, ανέδειξαν το ασίγαστης ροής ρεπερτόριο, το έκαναν κτήμα του παγκόσμιου πολιτισμού και με τη βοήθεια της τεχνολογίας του ήχου το τοποθέτησαν σήμερα σε μια γωνιά του σπιτιού μας, άσβηστα αποτυπωμένο πια σε ένα δισκάκι μικρής ακτίνας.

Διαφήμιση